Ljóðferðir (vika með Inger)
Ég eyddi allmörgum mínútum í að leita uppi hvenær Inger Christensen (1935–2009) vann bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs áður en það rann upp fyrir mér að hún vann þau aldrei og ég varð satt að segja hissa því að mér hefur fundist þau verðlaun meðal þeirra skárri. Hún vann auðvitað ýmis önnur verðlaun áður en hún andaðist á 74. ári og sendi þó aðeins frá sér sjö ljóðabækur sem ég las allar um daginn í Samlede digte (1998) hennar. Hún sendi líka frá sér skáldsögur og barnabækur sem mér fannst afar áhugavert að heyra því að sniðmengið ljóðskáld og barnabókahöfundur verður æ smærra eftir að frægt fólk fór að semja (og selja) barnabækur — skilst að það sé kallað „sjálfsalar“ í bransanum og þyki gott. Ég er sjálfur bókaútgefandi og veit auðvitað að ekki er verra að bækur seljist þó að ég vilji ekki að sá mælikvarði gnæfi of mikið yfir aðra.
Kannski varð ég sérstaklega hissa vegna þess að Inger Christensen hefur alltaf þótt afar greindarlegur höfundur. Það er auðvelt að lesa hana en erfitt að skilja hana, sagði danskur vinur eitt sinn við mig. Það reyndist mér þannig mun léttara að lesa Samlede digte frá upphafi til enda en Proust eða Krasznahorkai. Auðvitað er ekki hægt að gera neitt annað en að káfa á yfirborðinu í örstuttu skrifi um eitt fremsta skáld 20. aldar en eitt af því sem ég tók strax eftir er hversu fjölbreytt skáld hún er. Margar bækurnar eru konseptlist og Christensen er ekki endilega í þróun sem skáld heldur fer hingað og þangað, á glænýja staði.
Strax í fyrstu ljóðabók hennar sér maður óvenjulegt myndmál á borð við „læner mig ømt mod natten“ þar sem hún leiðir saman járn og kjöt. Auðvitað get ég ekki birt hvert einasta ljóð hér (það væri sennilega brot á höfundarrétti) en verð að birta nokkur þó að ég hafi stillt mig mikið. Strax í næstu bók er hún komin yfir í prósaljóðið og áfram nær hún að grípa mann án flugeldasýninga. Ljóðalestur minn seinustu ár hefur verið allnokkur (þegar allt annað er orðið þreytt lifir ljóðið) og ég kann æ betur að meta nákvæmt orðalag og myndmál. Tilfinning manns er að Inger hafi ekki ort ljóð sín upp úr sér eins og mjólkurfernuskáld.
Nú er ég ekki heimspekingur og veit ekki hvort hún verðskuldar það orðspor en sannarlega virðist Inger hugsa áður en hún talar. Det (Það) er algert konseptverk en samt er hún aldrei þræll eigin hugmynda (ég gæti tekið hana mér til fyrirmyndar) þannig að þættir bókarinnar 26 eru afar ólíkir innbyrðis. Ljóð hennar að neðan um eyðimörkina dró mig til sín aftur og aftur í einfaldleika sínum og það hvarflar að manni að þó að Inger hefði aldrei ort neitt annað verðskuldaði hún samt frægð sína. Jafnvel Jóhann Sigurjónsson hefði öfundað hana af þessu.
Þegar hún minnir mig ekki á Jóhann minnir hún mig á Wittgenstein og þó að ég viti fátt um líf og störf Inger Christensen — foreldrar hennar munu hafa verið skraddari og kokkur — finnst mér ekki ólíklegt að hún hafi lesið módernistana og nokkur ljóð hennar eru sérstaklega tileinkuð meistaranum William Blake. Ég man ekki eftir að mamma heitin hafi minnst á Inger Christensen sem var orðið þekkt skáld þegar mamma var í Danmörku. Hennar menn voru Camus og Sartre og kannski hefði Christensen líkað við þá líka.
Í Det er Inger komin alllangt inn í pómóið (sjá að neðan) en hún gerir allt að sínu og jafnvel þegar hún minnir á módernistana minnir hún mest á sjálfa sig. Ljóðið að neðan fjallar að einhverju leyti um númer og er kannski innblásið af AT-ævintýraflokkunarkerfinu sem Inger hlýtur að hafa lært. En þetta er ekki billegt grín heldur finnur maður fyrir tilfinningalegri alvöru sem mér finnst einkenna Inger og náði að hrífa mig á öld alvöruleysisins.
Sjálf Anne Carson sagði mér að Alfabet væri besta bók hennar (sem dugði ekki fyrir Norðurlandaráðsverðlaununum en hún mun hafa verið tilnefnd fyrir Det — hún var þó þýdd tvisvar á sænsku af aðdáendum sem vildu stefna enn hærra að verðlaunum og það hefði líka verið maklegt) og hún er konseptleg en breytir samt um eðli í miðri bók. Hrynjandi skiptir miklu máli í bókinni sem hefst sem upptalning á orðum sem hefjast á einstökum bókstöfum — næstum eins og það sem ég lærði í sjö ára bekk — en svo er eins og eitthvað taki völdin af konseptinu, ljóðin lengjast, fá viðauka og bókinni lýkur á n. Kannski er það einmitt betra svona.
Í i-inu ryðst Ikaros inn í ljóðið og Inger hættir að telja upp i-orð og í staðinn fáum við alls konar stórkostlegar myndir af hversdagsraunum. Ég var sleginn eftir lesturinn og forviða yfir hæfileika hennar til að koma mér á óvart.
K-ljóðið hefst á ástinni en fer síðan að snúast um allt sem hverfur, tengslin milli ástar og hverfulleika kannski sterkari en mann grunar. Þess vegna finnst mér gott að ljúka þessu á hluta af k-ljóði Inger Christensen, skálds sem eykur virðingu manns fyrir öllum verðlaunum sem hún hlaut.
