Símtal frá suðurhveli

Ég hef áður nefnt aðdáun mína á Ira Levin og eins á hasarmyndum áttunda áratugarins; finnst ég samt rétt byrjaður að ræða þær bókmenntir og listir sem ég fíla. En þá geta allir sagt sér sjálfir að kvikmyndin The Boys from Brazil (sýnd undir erlendu heiti á Íslandi vorið 1979; pabbi hlýtur að hafa séð hana í bíó) hlýtur að vera í uppáhaldi hjá mér. Ég held að fjölskyldan hafi séð hana saman á vídeóleigu upp úr 1986 þegar við fengum tækið því að mamma var líka til í spennumyndir ef nasistar voru þar áberandi (þau voru bæði stríðsárabörn). Skemmst er frá því að segja að ég hef oft séð hana síðan og elska þessa mynd og líka bókina (á þeim er talsverður munur) og að sjálfsögðu tónlistina eftir Jerry Goldsmith. Leikararnir voru flestir frægir nema hinn ungi Jeremy Black sem er þó kannski eftirminnilegasta persónan, þ.e. hann leikur alla drengina frá Brasilíu.

Gregory Peck var auðvitað frægur fyrir sem hetjan Atticus Finch og afar eðlilegur kostur í hlutverki sendiherrans í The Omen en að fá hann í hlutverk Josef Mengele var afar óvænt. Hann brilleraði svo mikið að mér finnst hann í raun vera hinn eini sanni Mengele; ég sá seinna heimildamynd um líf gamla nasistans í Brasilíu og það var býsna ömurlegt og hann sannarlega ekki að gera neitt merkilegt eins og í myndinni heldur aðeins að fela sig í Brasilíu. Mengele er jafnan hvítklæddur í myndinni eins og bókinni; nánast eins og holdgervingur illskunnar en sjarmerandi á sinn hátt eins og Peck hlýtur ævinlega að vera. Hann er fulltrúi heittrúarinnar í þessari sögu á meðan aðrir nasistar, t.d. Eduard Seibert sem James Mason leikur, eru deigari og pragmatískari. Leiðtogi félagasamtaka þeirra heitir Rausch sem hugsanlega er óbein tilvísun í Walter Rauff, þann alræmda helfararstjóra sem leyndist í Chile um árabil og var þar dólgnum Pinochet til halds og trausts.

Flétta bókarinnar er sú að Mengele hefur sem sagt notað sína umtalsverðu læknisfræðiþekkingu til að klóna sjálfan Adolf Hitler og hefur búið til 94 Hitlera í Brasilíu þar sem hann leynist í skóginum og misnotar og arðrænir fólkið þar. Þeim hefur síðan verið dreift til arískra hjóna þar sem maðurinn er of gamall til að geta ættleitt og eru þar með á svipuðum aldri og foreldrar Hitlers sjálfs en tilraunin gengur út á að endurskapa æsku og örlög Hitlers eins og hægt er á (álíka galið og að hægt sé að klóna risaeðlur en virkar ágætavel sem listræn blekking). Þetta fáum við auðvitað ekkert að vita strax, aðeins að sex nasistar séu að myrða 94 minni háttar embættismenn á sjötugsaldri sem hluta af djöfullegri ráðagerð Mengeles. Helsti andstæðingur þeirra er nasistaveiðarinn Ezra Liebermann (í bókinni Yakov Liebermann) sem augljóslega er eins konar Wiesenthal en er leikinn af mikilli hind af Laurence Olivier. Ég kýs að nota hugtakið stórleikur fremur en ofleikur um hans túlkun en hann dregur hvergi af sér og var enda tilnefndur til óskarsverðlauna í leik í tíunda sinn (en í níunda sinn fyrir að leika nasistann Szell tveimur árum fyrr). Eflaust finnst einhverjum núorðið túlkun Oliviers á mörkum rasismans en Liebermann hans er þó engin fígura heldur raunverulegur maður með alls konar flóknar skoðanir.

Fyrir utan Peck, Mason og Olivier leika Lilli Palmer og Uta Hagen í myndinni, systur Liebermanns og fangavörðinn Friedu Maloney sem er eins konar blanda af Irmu Greese og Ilse Koch eða kannski aðallega Hermine Braunsteiner-Ryan sem var fangavörður í Majdanek og Ravensbrück og framseld frá Bandaríkjunum árið 1973 eftir að einmitt Wiesenthal hafði þefað hana uppi. Þá hafði hún þegar afplánað fangavist fyrir stríðsglæpi og var gift til Bandaríkjanna þannig að málið var umdeilt. Frú Ryan sagðist algerlega búin að snúa baki við fortíðinni en Frieda Maloney í myndinni er enn að vinna fyrir gömlu nasistana, að því er virðist af hugsjón (þetta er aðeins dýpra og flóknara í bókinni). Palmer fær minna að gera í sínu hlutverki en er auðvitað afar glæsileg eins og alltaf.

Erfðafræði skiptir miklu máli í þessari kvikmynd. Það þarf þekkingu á henni til að átta sig um hvað ráðagerðir Mengele snúast og Bruno Ganz kemur fram í hlutverki vísindamanns sem útskýrir klónun fyrir Liebermann sem bregst við á afar dramatískan hátt þegar honum verður ljóst að sjálfur Adolf Hitler hefur verið klónaður. Ira Levin er svo snjall höfundur að hann kemst upp með einvígi gömlu mannanna í lokin sem er auðvitað kjörið fyrir spennumynd. Þar skipta Dobermannhundar miklu máli en þeir eru nú tryggir bandarískum eiganda sínum þrátt fyrir að kyn þeirra sé upphaflega frá Thüringen. Í myndinni er slegið saman ungum þýskum manni sem hjálpar Liebermann þó hann sé afkomandi nasista (eða einmitt þess vegna) og öfgasinnuðum gyðingi sem aðstoðar hann í Bandaríkjunum. Þar með glatast auðvitað mikilvæg umræða en kannski var ekki pláss fyrir hana í spennumynd.

Á hinn bóginn er upphafsatriðið svipað (þó ekki eins) og þar með persónan Barry Kohler sem Steve Guttenberg (síðar frægur fyrir Lögregluskólann) leikur. Hinn unga Kohler dreymir um að verða alvöru nasistaveiðari eins og Liebermann en í bókinni gerir hann þau grundvallarmistök að kalla sig Hunter sem Mengele áttar sig á að muni vera táknrænt. Í myndinni gerir hann engin slík mistök heldur svíkur tæknin hann á ögurstundu. Í báðum tilvikum tekst nasistunum að elta hann á hótel og ganga frá piltinum á hrottalegan hátt (Brasilía árið 1974 var býsna hrottalegur staður) meðan Liebermann hlustar á í símanum um miðja nótt og hefur heyrt nóg til að geta að lokum komist á snoðir um ill áform Mengeles.

Niðurstaða bókar og myndar er að ungu Hitlerarnir fá að lifa vegna mannúðarhyggju Liebermanns en í lokin erum við kynnt fyrir þeim hrollvekjandi möguleika að það séu kannski mistök. Hvað sem því líður þá er upprisa Hitlers alls ekki fáránleg hugmynd árið 2026. Mér finnst fjarska ólíklegt að hinn vinstrisinnaði Levin hafi sjálfur séð einhverja táknrænu í því að ógnin í myndinni kemur að sunnan og það séu drengir frá Brasilíu sem ógna heiminum. Það er aftur á móti mjög í samræmi við lífssýn sumra Bandaríkjamanna á vorum dögum.