Fætur á flakki í landi sambadansins

Kvikmyndin O Agente Secreto hefst á að söguhetjan nemur staðar á bensínstöð í sveit þar sem eini starfsmaðurinn virðist vera feitur hálfnakinn gaur, sennilega mun yngri en hann sýnist, og kvartar sá yfir yfirgefnu líki á lóðinni sem dregur að sér villihunda sem enginn skortur er á í þessum heimshluta. Löggan kemur aðvífandi en hefur engan áhuga á að fjarlægja líkið, aðeins að kanna skilríki söguhetjunnar. Þetta er eitt af þessum atriðum sem seint gleymist, ekkert ósvipað hinu þekkta atriði í upphafi Deliverance, að breyttu breytanda. Við erum stödd í Brasilíu, einu viðlendasta og fjölmennasta ríki heims, nánar tiltekið í Recife í Pernambuco rétt sunnan við miðbaug þar sem allir virðast heitir og sveittir mestallan tímann. Norðurhluti Brasilíu er ekki þungamiðja landsins og tilfinningin fyrir jaðri er sterk. Söguhetjan Armando (sem ég hef eðlilega samúð með) er vísindamaður á flótta og dylst undir nafninu Marcelo eftir að hafa reitt til reiði valdamikinn kerfiskarl (ég varð aldrei viss um nákvæmlega hver hans rulla var í stjórnkerfinu en hann var í einkabisness til hliðar) á síðari dögum herforingjastjórnarinnar (myndir af Ernesto Geisel sjást nokkrum sinnum), nánar tiltekið árið 1977 sem ég man svolítið sjálfur, þó lítið eftir Brasilíu. Hin dularfulla „Elza“ (sem í lokin reynist heita Sara) sér um að bjarga honum og öðrum ofsóttum að því er virðist af manngæsku (hún er eiginlega „Michelle of the resistance“ svo að ég höfði til 45 ára og eldri lesenda minna) og hefur komið honum fyrir í húsi þar sem eigandinn hin 77 ára gamla Dona Sebastiana er traust og heil en á þó til að ljóstra óvart upp leyndarmálum á milli þess sem hún gefur ævintýralega ævisögu sína í skyn án þess að botna neitt. Hjá henni er táningur á flótta (sennilega hinsegin) og aðrir flóttamenn sem flestir ganga undir dulnefnum, meðal annars par frá Angola. Við fáum aldrei að vita nákvæmlega hvers vegna þetta fólk er í felum. Á svona stundum gremst mér að kunna ekki portúgölsku og heyra ekki alla hina mismunandi hreima, t.d. Angólahreiminn eða þegar sunnanmenn og norðanmenn hittast.

Upphafsatriðið með líkið er sannarlega eftirminnilegt, ekki síst þegar söguhetjan verður í kjölfarið fyrir árás veru í kjötkveðjuhátíðarbúningi (sem minnir á risahænu) á sveitavegi. Þessi kvikmynd er stundum afar hrottaleg en iðulega líka fjarstæðukennd og meinfyndin. Leikstjórinn Kleber Mendonça Filho er einstaklega laginn við að segja mikla sögu í einum eða tveimur atriðum og gefa til kynna enn meiri dýpt, t.d. þegar Dona Sebastiana leiðir nýjan gest sinn um ný húsakynni og við sjáum allt samfélagið með hæglátum en góðviljuðum augum Armando eða þegar gestir hennar sem reynast allir vera á flótta sennilega af fjölbreyttum ástæðum ræða málin eina kvöldstund og margt kemur upp úr kafinu en þó alls ekki allt. Það segir sína sögu að þegar ég fletti upp myndinni eftir áhorf bar ég kennsl á flest nöfnin af þeim ríflega 30 sem eru nefnd og restina þekkti ég strax þegar ég kallaði fram mynd af leikurunum. Þetta er til marks um yfirburðasagnalist Mendonça og hve eftirminnilegt allt er. Armando hefur komið syni sínum kornungum fyrir hjá afanum og ömmunni; sá elskar kvikmyndina Tubarão sem Steven Spielberg gerði árið 1975 og fjallar um mannætuhákarl. Drengurinn teiknar endalausar myndir af hákörlum og samband hans við hinn stundum frekar þumbaralega föður er fallegt og innilegt. Afinn er líka sterk og eftirminnileg persóna, skemmtilega óhátíðlegur vinnuveitandi en virðist þó ótvírætt við stjórnvölinn í bíóhúsi einu skrautlegu þar sem hryllingsmyndir (sýndist það meðal annars vera The Omen) valda áhorfendum uppsölum og yfirliði. Raunar má segja að þessi mynd sé full af iðandi mannlífi og sterkum aukapersónum, jafnvel konurnar sem annast spjaldskrána sem Armando leitar til eru alvöru manneskjur. Hún gerist líka bæði á dögum karnivals og herforingjastjórnar sem skapar sérlega ágenga tilfinningu fyrir lífinu sem blandi af gleði og hversdagshryllingi, t.d. þegar Armando sleppur undan lífshættu í iðandi mannlíf karnivalsins. Einnig má nefna gerspilltan lögreglustjóra, mikinn grínara sem virðist nota kjötkveðjuhátíðina til að hreinsa til í umdæminu (farga kommúnistum?); aðstoðarmenn hans eru stöðugt að varpa líkum í sjóinn og þegar fótur finnst í hákarlsmaga verður smám saman til farsakennd atburðarás þegar þjóðsögur myndast um fótinn ógurlega sem hefur öðlast eigið líf í þjóðarsálinni. Það segir sína sögu um frásagnarlistina að atriðið þegar vísindamaðurinn sem er að rannsaka hákarlinn heimtar að löggan taki fótinn en hún sjálf er sú eina sem má snerta hákarlinn situr í mér, jafnvel óskilgreindir áhorfendur, m.a. stúdentar, sem standa vandræðalegir hjá.

Leikar æsast þegar frændur einir skuggalegir að sunnan eru mættir á svæðið til að ganga frá Armando og ráða illúðlegan lagermann til verksins; þras þeirra um greiðslu hefur afdrifaríkar afleiðingar fyrir annan þeirra. Sá eldri er frekar útlifaður og hefur raunar einkum áhuga á að drekka brennivín á ströndinni en ungur frændi hans Abdias (nafnið merkir ‘guðstrúarmaður’) sem kallar sig Bobbi er heilinn á bak við framkvæmd tilræðisins; hann er forvitnileg persóna, hvasseygur og þannig séð skuggalegur en vel snyrtur umfram flesta aðra og vekur jafnvel samúð vegfarenda sem hneigjast til að taka afstöðu með honum ókunnum. Nálægt sögulokum er æsispennandi eltingarleikur þar sem morðinginn fúlmannlegi (andlit hans er eins og handtökumyndirnar sem Ameríkanar eru iðnir að setja á netið) reynir að góma Armando en skýtur (frekar subbulega) tvær spilltar löggur í staðinn, særist illa sjálfur, haltrar burt og síðan eltir Bobbi hægt og rólega blóðslóð eigin tilræðismanns inn í rakarastofu, sennilega til að þagga í vitninu. Þessu lýkur með mannvígi sem fær einkennilega tragíska vídd rétt fyrir lok myndarinnar en eftir það fréttum við í eftirmála að óvildarmenn söguhetju okkar Armando hafi náð honum að lokum en það gerist allt utan sviðs. Kannski til að hlífa okkur en sannarlega er það óvænt ákvörðun í bókmenntasögu ljósi þar sem Armando er þungamiðja myndarinnar og leikinn af hinum þekkta Wagner Moura.

O Agente Secreto er þannig full af fólki og forvitnilegum sögum en þeirri forvitni er ekki alltaf svalað sem er ekki endilega neitt verra; þetta er allt af ásettu ráði og leið kvikmyndagerðarmannsins til að skapa varanleg tengsl við áhorfendur, líkt og Íslendingasagnahöfundar þegar þeim tekst best upp. Við vitum ekki einu sinni í lokin hvað Elzu (Söru) gekk til eða nákvæmlega hvers vegna háskólastúlkan Flavia er að kynna sér sögu Armando. Við fáum jafnvel ekki að vita hver varð eiginlega aðalpersónu okkar og eiginkonu hans að bana og krúttlegi sonurinn er orðinn rígfullorðinn, búinn að gleyma öllu og virðist furðu ósnortinn sem á þversagnakenndan hátt ljær frásögninni jafnvel enn meiri dramatískan þunga. Þetta eru ótvírætt sterkar og áleitnar sögur sagðar á myndvísan og kynngimagnaðan hátt sem vekja mikla forvitni um stórveldið í suðvestri. Ég mun sannarlega horfa aftur á myndina við fyrsta tækifæri.