Að færa þrekraun í orð
Margir hafa reynt að færa erfiða reynslu í orð eins og sést reglulega í minningargreinum og ljóðabókum sem oft er erfitt að lesa bæði vegna umfjöllunarefnisins og vegna þess að miklar og erfiðar tilfinningar jafngilda ekki endilega góðum bókmenntum. Gyrðir Elíasson er auðvitað þjóðargersemi eins og ein persóna bókarinnar hefur á orði — þetta orð er óhætt að nota án íróníu um einn af okkar allra fremstu höfundum. Ef einhver annar en hann hefði sent frá sér reynslusöguna Ótíð í víti er ég ekki viss um að ég hefði þorað að lesa hana því að erfið reynsla reynist jafnvel fremstu höfundum erfið, úrdráttur hefur lengi verið helsta leið Íslendinga til að takast á við þjáninguna („Setið hef ég oft við betra“ orti eitt dróttkvæðaskáldið horfandi á blóðið lekandi úr sér skömmu fyrir dauðann) og það sem Gyrðir fæst við í Ótíð í víti er ekki reynsla sem létt er að orða. Egill Skalla-Grímsson auðvitað leysti þetta vel af hendi og Hallgrímur Pétursson líka þannig að líklega er það einmitt verkefni stórskálda að færa þrekraunir í orð.
Lesturinn var vitaskuld erfiður líka en Gyrði tekst að ná skáldlega og heiðarlega utan um þessa flóknu og erfiðu sögu sem ef til vill er ekki einu sinni lokið. Bókin minnti mig óneitanlega stundum á Læknamafíu Auði Haralds, húmoríska bók sem ég gat þó ekki brosað yfir vegna eigin nýlegrar reynslu af heilbrigðiskerfinu okkar sem er sannarlega eitt hið besta í heiminum en samt á köflum einkennilega sálarlaust og þar með dystópískt — slíkar bækur fjalla yfirleitt um framtíð sem á að vera betri og er það sannarlega að einhverju leyti en samt vantar eitthvað nauðsynlegt í þær. Gyrðir forðast þó að breyta sögunni í ádeilubók eða ákæruskjal. Það sem á hug hans er ekki síst glíman við sjálfið og meðal annars sú sektarkennd sem fylgir öllum veikindum en sérstaklega andlegum veikindum og er svo rótföst í menningunni að enginn hægðarleikur er að eiga við slíka boðflennu.
Það er varla markmið Gyrðis að fólk rífi bókina í sig eins og spennusögu en samt gerði ég það um daginn, aðallega vegna þess að mig langaði virkilega til að vita hvernig færi. Aðallega þó vegna þess að hann hefur orðið á valdi sínu öðrum fremur og nær að gera þessa vissulega hræðilegu reynslu sína að einhverju sem skiptir máli og hefur gildi. Ég staldra hér að ofan við viðureign hans við þá algengu hugmynd að góð list veiti sáluhjálp. Það gerir hún vissulega en ekki eftir pöntun og ekki heldur endilega á erfiðustu stundum lífsins sem vitaskuld eru hræðileg sannindi fyrir öll skáld og listunnendur og einn áleitnasti kafli bókarinnar. Líkaminn drottnar yfir okkur í meira mæli en við viljum iðulega vera láta og svik hans eru flestu öðru erfiðari.
Þó að listin hafi ekki alltaf hjálpað Gyrði sjálfum á stundu neyðar skilur hún bókina samt frá ýmsum öðrum raunasögum sem margar eru í úrdráttarstíl hérlendis vegna þess að á hann kunna Íslendingar einna best. Gyrðir fer þó eigin leið og fetar vandrataða slóð hreinskilninnar. Hans hugsun um sínar erfiðustu stundir verður magnaðri vegna þess hversu stór heimur hans er og ekki síst vegna listarinnar. Það þarf auðvitað ekki að taka fram að Gyrðir skilur bæði tungumálið, hljómfall þess, setningarnar og orðin betur en flestir og þar af leiðandi er óhætt að mæla með öllum bókum hans, líka þessari þó að sannarlega sé hún hvorki afþreying né skemmtilestur. Hún hefur aftur á móti þann ótvíræða styrk að vera raunsönn lýsing á mannlegri reynslu, texti sem seint yrði til með gervigreind.
