Einkasagan í öndvegi
Sjálfsagt verður aldrei hægt að fjalla betur um nokkra kynslóð en sískrifandi 19. aldar fólk sem aldrei hittist og tjáði sig einkum í bréfum sem það síðan geymdi af skyldurækni og söfnunaráráttu enda uppi á tímum þar sem verðmæti voru fá og ekki hent. Siggeir Pálsson forfaðir minn (1815–1866) og systkini hans fjögur voru slíkt fólk og um jólin las ég loksins stórvirki Erlu Huldu Halldórsdóttur um Sigríði Pálsdóttur, Strá fyrir straumi, sem kom út árið 2024 og ég gef bókinni hæstu einkunn fyrir allt nema helst gnýstuðlatitilinn. Bjartur gaf út bókina þannig að vonandi fer hún sem víðast. Ekki síst nýtur ritið þess að Erla Hulda spyr hversdagssögulegra spurninga og ritið verður því tímamótaverk hvað varðar notkun sendibréfa, hlutskipti kvenna og hversdagsmenningu. Eitt af því marga sem situr eftir hjá mér er hvernig Ísland 19. aldar er ein heild. Þau systkinin voru fædd Norðmýlingar en örlög, áföll og þörfin til að sjá sér farborða þeyttu þeim um landið allt og saga Sigríðar verður þá eins konar Íslandssaga líka.
Amma heitin var stolt af þessu móðurfólki sínu og þau voru sannarlega enginn almúgi en bjuggu þó við sömu óvættir og aðrir 19. aldar Íslendingar, þau örlög einna verst að verða munaðarlaus snemma og missa síðar börnin sín. Hið mikla verk Erlu Huldu stendur sumpart á herðum Skrifarans á Stapa í útgáfu Finns Sigmundssonar (1957) sem amma og afi áttu einmitt í bókaherberginu á Skólavörðustígnum en Erla nálgast þessar heimildir vitaskuld á fræðilega ferskan hátt og einkum til að varpa ljósi á stöðu kvenna en hjá henni er kvennasagan líka Íslandssagan. Við lesturinn blasir við að það er engin slík saga án kvenna og þann skilning getur framtíðin meðal annars þakkað Erlu Huldu og Sigríði Pálsdóttur.
Heima hjá ömmu fundust myndir af Stefaníu í Hraungerði og syni hennar Geir sem ég var einmitt nýbúinn að lesa um hjá Klemens Jónssyni (sem var ekki aðdáandi hans) þegar ég las bók Erlu Huldu sem ekkert minnist á vígslubiskupinn enda ekki hennar ætlan að skrifa enn eina sögu frægu karlanna. Það er Sigríður sjálf sem hún hefur mestan áhuga á og maður þarf ekki að vera ættingi til að sjá hið áhugaverða við þessa þversagnakenndu konu sem mótaðist vitaskuld af hinni hörðustu af flestum öldum Íslandssögunnar eins og Erla lýsir:
Það eru síst of margar systkinahópasögur skrifaðar á Íslandi og sem ættingi gladdist ég mjög yfir þessari. Öfugt við til dæmis mig og mín systkini eyddu Sigríður og hennar systkini ævinni í sundur en orðið tengdi þau saman; líkt og öll þau pör sem kynnast á netinu núna þekktu þau hvort annað ekki verr en ættingjar gera stundum í 21. aldar heimi hraða og spennu. Þessi sönnu tengsl þvert á alla fjarlægð eru líka mikilvægt þema bókarinnar sem er auðug náma af áhugaverðu efni.
