Ungar klókar ekkjur
Eftir að hafa átt The White Queen á dvd-diski allt of lengi (of mikið efni, of lítill tími) fékk vinkona mín mig til að horfa loksins á þessa margverðlaunuðu en umdeildu BBC-þáttaröð frá 2013, tvo þætti á viku í febrúar, og veitti mér ekki af þeim aga. Raunar las ég samnefnda skáldsögu Philippu Gregory (f. 1954) frá 2009 fyrir alllöngu.. Philippa áttaði sig réttilega á að ensku Rósastríðin væru hið besta sögusvið en hún hafði raunar áður að mestu haldið sig á 16. öld og spunnið út frá alræmdum hjónabandsmálum Hinriks 8. sem vitaskuld hafa verið ívið meira áberandi. En að því loknu færði hún sig aftur til fortíðar og sendi árin 2009–2012 frá sér þrjár skáldsögur (The White Queen, The Red Queen og The Kingmaker’s Daughter) um konur sem léku lykilhlutverk í Rósastríðunum og þættirnir The White Queen (alls tíu) eru unnir upp úr þeim öllum og þar er lýst átökunum um England 1464–1485 frá sjónarhorni kvennanna.
Átökin minna þannig séð á skáktafl þar sem drottningin er jafnan sterkasti taflmaðurinn. Karlarnir eru fremur eins og stóðhestar í þessum deilum öllum, iðulega fremur stilltir en stundum espaðir upp uns þeir verða hamslausir. Konurnar kænu brugga aftur á móti ráðin og stýra atburðarásinni. Sérstök ástæða er til að hæla 15. aldar búningunum sem mikil vinna hefur farið í. Mér finnst líka ánægjulegt að sjá góðar flísar í húsunum þarna enda aðdáandi flísa frá því að ég varð húseigandi. Elizabeth Woodville (1437–1492) var ein umdeildasta drottning Englands fram á daga Díönu. Hún var eingöngu af lágaðli í föðurætt, hafði auk heldur verið gift áður og átti börn. Til að bíta höfuðið af skömminni var faðir hennar í Lancasterliðinu frekar en Yorkliðinu sem hafði náð yfirhöndinni á 7. áratug 15. aldar. Það var því afar óvænt þegar hinn nýi kóngur Játvarður 4. gekk að eiga hana í leyni árið 1464 en í þáttunum er þetta haganleg flétta þeirra mæðgna, hennar og móður hennar Jacquettu af Luxembourg. Þær eru leiknar af hinni sænsku Rebeccu Ferguson (úr Dune; sennilega fékk hún það hlutverk vegna þessa þáttar) og Janet McTeer. Báðar eru þær ljóshærðar og mikilúðlegar og aðrar persónur heldur lítilmótlegar í samanburðinum í fyrstu.
Helsti andstæðingur þeirra mæðgna er jarlinn af Warwick (James Frain) sem segir strax í 2. þætti að konur eigi helst að halda sig til hlés en hann sveik Játvarð 4. að lokum sem alkunna er og féll í bardaganum við Barnet.. Max Irons (sonur Jeremys) leikur Játvarð konung og er afar fagur og góðlátlegur og fljótur að afklæðast (sem er ekki einsdæmi hjá þessum leikara) þó að hann líti ágætlega út með kórónu á höfði líka; sögulegar skáldsögur í upphafi 21. aldar spara sjaldan kynlífið og kenning Philippu Gregory er að það hafi ekki vantað í þessu hjónabandi og eflaust var Játvarður mesti graðnagli; slíkt er að minnsta kosti orðspor hans. Elísabet er ljóshærð, norræn og þokkafull en öðru máli gegnir um hina mislyndu og metnaðargjörnu Margaret Beaufort (1443–1509) sem er upphaflega heldur aðþrengd í baráttunni um völdin en kemur að lokum syni sínum á valdastól eftir að Jórvíkurætt missti móðinn. Hann er hins vegar ekki alinn upp hjá og í fyrstu lítt hændur að móður sinni sem er taugaveikluð og hrædd. Þessi göfuga guðhrædda en síplottandi kona er leikin af Amöndu Hale sem sannarlega minnir á Ísold hina dökkvu við hlið hinnar sænsku Ferguson. Margaret virðist í fyrstu vera eilífðarfórnarlamb en ber síðan kápuna snilldarlega á báðum öxlum í lokin.
Þriðja konan sem mest ber á er Anne Neville (1456–1485), dóttir hins valdasjúka Warwicks og konu hans Önnu sem virðist ekki síður slóttug en maðurinn og þó að Anna sé í fyrstu ung og aum fer henni smám saman að kippa í kynið. Hún og systirin eru ungar gefnar bræðrum Játvarðs konungs, Clarence og Gloucester en sá síðarnefndi varð að lokum hinn illræmdi Ríkharður 3. sem á síðustu árum hefur eignast fleiri formælendur og hann kemur í fyrstu ágætlega fyrir í þættinum (einkum þegar hann bjargar Önnu úr bardaga) og kannski hjálpar til að leikarinn minnir stundum á Frodo Baggins úr kvikmyndunum. Síðar kemur skuggahlið hans betur fram en Philippa Gregory telur hann þó ekki sekan af morði bræðranna enda margir aðrir sem vildu þá feiga. Áður en hún gekk að eiga Ríkharð hafði Warwick gift hana syni hins sjúka Hinriks 6. og hinnar ráðríku Margrétar af Anjou (1430–1482) sem réð landinu á valdatíma mannsins og var að vonum rægð enda útlensk. Afmeyjun hinnar 14 ára Anne, stýrt af gömlu drottningunni, er meðal hroðalegustu atriðanna í þáttunum, ásamt fósturmissi systur hennar. Anne var sem sagt tvígift með páfaleyfi fyrir 16 ára aldur (og báðar systurnar raunar látnar fyrir þrítugt) en keppinauturinn Margrét frá Beaufort var raunar þrígift á sama aldri og hjúskapurinn snerist ævinlega um pólitík.
Þátturinn er afar grimmdarlegur á köflum eins og sögulegir þættir eru gjarnan. Fyrir utan fósturmissi og hálfþvingað kynlíf unglingsstúlkna má sjá villisvín eða hunda éta hræ fallinna eftir hinn örlagaríka bardaga við Barnet og í seinustu þremur þáttunum er höggstokkurinn talsvert notaður. Móðir Nevillesystranna, hin skynsama en iðulega kaldrifjaða Anna Beauchamp (1426–1492) sem útvegaði Warwick jarldóm sinn, segir eitt sinn við þær: „Það skiptir engu máli hvað við viljum“, þegar gifta á aðra þeirra konungssyni sem henni hefur verið kennt að hata. Sannarlega eru aðalskonur síðmiðalda fangar aðstæðna að mörgu leyti en í sögum Philippu Gregory og BBC-þættinum eru þær aftur á móti gerendur í atburðarásinni. Öll þessi 20 ára saga er í þættinum valdatafl klókra kvenna.
Í þekktu rannsóknarriti Norberts Elias, Über den Prozeß der Zivilisation (1939), taldi þessi faðir síðmiðaldafélagsfræði að 15. öldin hefði verið siðvæðingartímabil en ýmis hegðun evrópsks tignarfólks þó enn öfgakennd og barbarísk og um það eru skýr dæmi í þættinum, ekki síst 7. þætti sem fjallar um þegar Játvarður konungur losaði sig við bróður sinn hertogann af Clarence sem hafði verið ótryggur honum lengi en bróðurmorð samt alvarlegur glæpur. Þetta varð örlagaríkt því að Elísabetu drottningu var kennt um ódæðisverkið eins og margt annað. Það er því miður sígilt að kenna kerlingum um allt, líka í þessum þætti. Anna drottning Ríkharðs sálast að lokum af samviskubiti vegna morðs prinsanna í turninum enda þeir farnir að ásækja hana að drauga sið en kannski er það hin trúrækna Margrét sem ber meiri ábyrgð og leiðir að lokum bölvun yfir Tudorættina þó að þátturinn lýsi því ekki.
