Hvers vegna skrifaði ég Vonarstræti?(frá Hugvísindaþingi 14. mars)
Þegar Helga Kress og Úlfar Bragason, tveir fremstu sérfræðingar á sviði sögulegra skáldsagna, skoruðu á mig að vera með þeim í málstofu á hugvísindaþingi núna á laugardaginn ætlaði ég fyrst að neita þó að efnið sé áhugavert vegna þess að ég ákvað í fyrra að taka mér nú nokkurra ára hlé frá fyrirlestrahaldi og tilkynnti það jafnvel opinberlega af illri nauðsyn fremur en fordild, aðallega til að beita sjálfan mig ytri aga því að enginn vill ómerkingur vera. Ég veitti mér samt tvær undanþágur eða smugur (öfugt við Lyndon B. Johnson á sínum tíma) en það var annars vegar að gegna skyldum mínum fyrir Hið íslenska bókmenntafélag og Íslenska málnefnd og hins vegar mætti ég taka til máls og ræða mín eigin verk og undir það síðastnefnda fellur erindi mitt sem við höfum kosið að kalla performance fremur en fræðilegt erindi, meðal annars til að það falli örugglega undir undanþáguna — en auðvitað freistaði minn líka að birta erindið daginn sem persónur sögunnar hittust árið 1884 og er frægur í fjölskyldunni síðan. Mér hefur alltaf leiðst að vera stimplaður karlkyns rithöfundur og á móti því ég stundum teflt þeirri staðreynd að ólíkt flestum slíkum en hliðstætt mörgum kvenkyns kollegum átti ég langa skúffuskáldstilveru áður en ég sendi fyrst frá mér skáldsögu haustið 2008 en sú nefnist Vonarstræti. Ástæðan var sú að ég gerði miklar kröfur til mín eða ímyndaði mér að minnsta kosti að aðrir gerðu það og það var fyrst og fremst efnið sem leitaði svo sterkt á mig að ég yfirgaf þessa metafórísku skúffu brostinna skáldadrauma.
Þannig var að ég gekk Vonarstrætið næstum á hverjum degi í sex ár þegar ég kenndi íslensku í Menntaskólanum í Reykjavík en hafði jafnframt rannsóknarfé frá Rannís til að kanna aukapersónur í Íslendingasögunum (sem skilaði annarri bók löngu síðar) og hugtakanotkun um yfirnáttúrulegar verur og á þeim árum var ég tíður gestur á Þjóðarbókhlöðunni ásamt fleiri ræðumönnum hér. Við Vonarstræti stóð þá hús sem nú er kallað Skúlahús og hefur síðan verið flutt á Kirkjustræti, ráðstöfun sem ég var ekki sammála og vildi jafnvel koma í veg fyrir með því að vekja athygli á sögu þessa húss. Húsið sjálft sem nú er ekki lengur við götuna með táknræna nafnið leitaði þannig á mig en ekki síður hlutskipti þeirra sem þar bjuggu árið 1908, árið sem sagan gerist en þegar ég skrifaði hana var hartnær öld liðin frá sögutímanum og einnig það hvatti mig til dáða. Aðallega var það Theodóra Thoroddsen sem móðir mín þekkti sem ömmu sína í tæp 14 ár og átti ein þrettán börn. Hún var þannig ýmist ólétt eða með brjóstmylking í ein 22 ár og fyrsta árið sem hún mátti heita frjáls frá þessu hlutskipti sínu var árið 1908, árið sem hún fór með manni sínum til Danmerkur þar sem hann tók þátt í því (og auðvitað hún líka) að semja um sjálfstæði Íslands en þeim örlagaríku samningaviðræðum lauk með einum mest afgerandi umskiptum sem orðið hafa í íslenskum stjórnmálum. Ég þekki þessa sögu einkum gegnum móður mína sem hafði þó alltaf mun meiri áhuga á líðandi stund en fortíðinni og auðvitað hef ég vegna ættartengsla lesið margt um efnið. Öfugt við það sem margir héldu þegar sagan kom út studdist ég fyrst og fremst við prentaðar heimildir sem öllum voru tiltækar. Afi minn og systkini hans létu ekki eftir sig mörg bréf sem voru komin á söfn árið 2007. Ég las því fyrst og fremst bækur til að glöggva mig á tíðarandanum, margar raunar í annað eða þriðja sinn.
Vonarstræti er sem sagt saga um konu sem öðlaðist frelsi á 45. ári og fór til útlanda en hafði áður verið bundin í barneignum. Sagan hlaut þó líka að fjalla um hjónaband sem var á krossgötum þó því að Theodóra og Skúli maður hennar voru á ólíkum stað í lífinu, hún búin með tæplega hálfa ævi sína en hann átti aðeins átta ár eftir. Raunar fór heilsubrests hans fyrst að gæta þetta ár en hann leiddi það að lokum til þess að líkt og margir aðrir sjúklingar gamlaðist Skúli hratt á meðan Theodóra blómstraði eftir 1908 og gaf meðal annars út fyrstu bók sína árið sem hann lét. Þetta fannst mér að vonum áhugavert efni líka þó að ekki hafi margir sem hafa skrifað um bókina haft orð á því. Það sem vakti einkum athygli annarra árið 2008 — sem er einmitt hrunárið þó að ekki væri það fyrirséð þegar ég skrifaði bókina — er að ég var að fjalla um sjálfstæði Íslands í þessari bók og það komst skyndilega aftur á dagskrá án þess að ég ætti endilega von á því. Ég var og er sjálfstæðissinni og trúi því að sjálfstæðið hafi breytt Íslandi til góðs og að hér væri ekki jafn gott að búa ef við hefðum ekki ákveðið að reyna að reka hér samfélag eins og öll hin í Evrópu, að vísum með veikum mætti og fjarska ófullkomið stundum. Í Vonarstræti er fjallað um þetta og ég sviðsett rökræður milli hjónanna og tveggja fræðimanna sem ég ber mikla virðingu fyrir, Þorvalds Thoroddsen og Finns Jónssonar sem báðir fluttu til Kaupmannahafnar og dóu þar. Ég finn tvímælalaust til skyldleika við þá báða líka. Finnur var beinlínis að rannsaka það sama og ég en Þorvaldur er skyldur mér og ég hef einnig lesið bækur hans og á þær allar þó að ólíkt honum sé ég enginn fjallagarpur eða vanur hálendisferðum. Móðir mín heitin sagði mér hins vegar að þegar hún bjó á Blönduósi sem barn hafi hún skammast sín þegar pabbi hennar og systkini hans komu í heimsókn því að þau ein voru klædd eins og ferðamenn á meðan allir aðrir komu bara frá Reykjavík klæddir eins og venjulega. Þetta rek ég til Þorvalds sem ræðir einmitt hvernig best sé að vera búinn á fjöllum í bókum sínum.
Sagan varpar ljósi á þrá fámenns lands eftir sjálfstæði og þrá konu á miðjum aldri eftir því sama. Sigurður Nordal hafði það eftir Theodóru í ritsafni hennar 1960 að hún væri þakklát manni sínum fyrir að hafa notið fágæts frelsis í hjónabandinu en auðvitað hlýtur það frelsi að vera takmarkað af barneignum þegar ein kona ber 13 börn á 22 árum. Hún er afar þematísk og stíllinn er í módernískum anda sem ég sótti til ýmsa norrænna sögulegra skáldsagna frá 1970 til 2000 sem höfðuðu til mín, var einfaldur og knappur sem ekki öllum lesendum féll vel. Hin móderníska fagurfræði felst í að segja fátt en láta það allt óma sem mest og það taldi ég mig vera að gera. Ég áttaði mig þó vel á því að annar stíll var orðinn ráðandi í sögulegum skáldsögum sem ég met mikils þó að ég hafi ekki viljað feta þá braut og mörgum fannst að þær ættu að vera afar langar með miklum og rækilegum lýsingum. Stíllinn sem ég valdi var sem sagt alls ekki í tísku en mér fannst hann veita mér svigrúm til að lofta aðeins um hugmyndirnar og auðvitað skipti líka máli að ég hafði engin ókjör af heimildum. Mér fannst mikilvægara að koma á framfæri minni túlkun á sögupersónunum fremur en að semja rækilegustu söguna um þau. Það er tiltölulega fátt skáldað í þessari sögu og aðeins af illri nauðsyn. Stærsta skáldaleyfið er að ég læt Theodóru sjá Kaupmannahöfn í fyrsta sinn en hún hafði raunar komið þangað líka árið áður og mér finnst það í lagi vegna þess að í meginatriðum er sagan sú sama og mig langaði til að horfa á borgina í fyrsta sinn ásamt Theodóru. Ég læt þess getið að Kaupmannahöfn er eina borgin sem ég hef búið í lengur en einn mánuð fyrir utan Reykjavík og er mér fjarska kær þannig að líklega er það engin tilviljun að sagan gerist aðallega þar áður en sjálft Vonarstrætið birtist.
Ég hafði komist að því að mörg vonarstræti eða Hope Street eða Straße der Hoffnung urðu til á hinni bjartsýnu öld þegar saga mín gerist, rétt áður en fyrri heimsstyrjöldin skellur á og breytir mjög heimsmyndinni. Ég er ekki fyrstur heldur til að grípa þessi nöfn táknrænu traustataki og síðar kom á daginn að ég varð ekki heldur sá síðasti því að kvikmyndagerðarmaður einn notaði sama nafn nokkrum árum síðar en vegna þess að hann gæti þess alltaf vandlega að minnast aldrei á mig ætla ég ekki að nefna hann heldur. Mér fannst vonin í nafninu, hugmyndin um sjálfstæði og kvenfrelsi vera mjög á skjön við andann í samfélaginu haustið 2007 þegar ég skrifaði þessa bók og allt snerist um peninga. Ég hóf störf í Háskóla Íslands um svipað leyti og reyndist þá vera einn örfárra starfsmanna sem ekki ók um á svokölluðum myntkörfujeppa. Auðvitað skipta peningar máli og mig sannarlega líka og einnig Skúla Thoroddsen sem var mikill framkvæmdamaður sem peningarnir „loddu við“, umfram flesta aðra í fjölskyldunni. Sjálfstæðisbarátta Ísland var aftur á móti ekki hagsýn og snerist um eitthvað allt annað en þá hugmyndafræði sem var efst á baugi árið 2007 og ég get ekki neitað því að minni bók var stefnt gegn þeirri hugmyndafræði þó að ekki yrði það hún sem velti spilaborginni því að á endanum féll hún bara sjálf.
Hafði ég áhyggjur af því að skrifa um nafngreint fólk? Ég íhugaði fyrst að nota önnur nöfn en fannst það hjákátlegt því að mig langaði ekki til annars en að halda mig frekar þétt við staðreyndir, of þétt til að breyta of miklu. Mér líkar ekki alls kostar við bækur sem breyta staðreyndum þannig að málsatvik verða í grundvallaratriðum önnur. En auðvitað setti það mér hömlur. Aðalpersónurnar eru langafi minn og langamma þó að ég hafi ekki verið samtíða þeim og þó að ekki væri þess vegna kærði ég mig til dæmis ekki um að skrifa inn í söguna kynlífslýsingar þó að þau hafi vissulega verið fádæma frjósöm. Þær eru þó alsiða í sögulegum skáldsögum og kannski eru þær eitt af því sem fólk saknar úr minni. Þó að ég hafi neyðst til að breyta einu og öðru vildi ég ekki ljúga heldur færa lesendum skáldsagnapersónur sem voru í samræmi við minn skilning á fólkinu; þ.e. persónusköpun af því tagi sem kannski er réttara að kalla persónutúlkun. Ég þekki auðvitað marga afkomendur Skúla og Theodóru og mótaði persónurnar að einhverju leyti eftir þeim. Það á raunar einnig við um aðra sem lýst er í bókinni; einnig þar greip ég til kynna af afkomendum þeirra. Ég reyndi að hafa fleira með en aðeins það sem eru höfuðatriðin í sögunni, til dæmis opíumneyslu fólks á þessum tíma — eitt af því fáa sem við ritstjóri minn deildum um var hvort ég mætti skrifa opíum með o-i eins og þá var gert og ég lét mig á endanum ekki – og spírítísmann sem þá var mjög í tísku hjá betri borgurum. Eftir að ég las það einhverstaðar að Björn Jónsson ráðherra hefði verið mjög handgenginn kenningum Swedenborgs varð það að fara í bókina og hið sama gilti auðvitað um þá staðreynd að Valtýr Guðmundsson var mikill vinur prinsesse Thyra, systur Friðriks Danakonungs (sem nú er orðin þekkt og gómsæt kaka).
Ég vissi allan tímann að ég væri ekki eini afkomandi Skúla og Theodóru og var ekki allsendis áhyggjulaus þess vegna en eitt helsta gleðiefni mitt var hve vel flestir ættingjar mínir tóku bókinni en það var raunar helsta áhyggjuefni móður minnar fyrirfram — ég sagði henni ekki frá þessari bók fyrr en ég var kominn með útgáfusamning. Mér fannst ég ekki mega pönkast á persónum mínum í nafni skáldskaparins og tel mig ekki hafa gert það þó að eflaust sé misvel farið með ýmsar aukapersónur sem eðli málsins samkvæmt fá ekki sama rými og aðalpersónurnar. Samt verð ég að játa að þessi bók var aðallega skrifuð fyrir mig og henni var fyrst og fremst ætlað að hafa almennt gildi. Fyrir mér var Theodóra meðal annars fulltrúi fyrir alla sem eru bundnir af barneignum og Skúli meðal annars fyrir alla sem missa heilsuna óþægilega snemma og skömmu áður en draumarnir rætast. Sjálfstæðisbarátta þeirra varð fyrir mér táknræn fyrir alla baráttu hugsjónafólks sem trúir því að morgundagurinn geti orðið betri en dagurinn í dag og öll bókin má teljast áróður fyrir því að fleira skipti máli en peningar, meðal annars Ísland.
