Kútvelst af tilfinningu

Vitaskuld hef ég séð frægustu atriðin úr Steamboat Bill Jr. (1928) margoft en aldrei myndina í fullri lengd. Ég er þó svo yfirgengilega heppinn að eiga Criterion-vini og sá hana því loksins í febrúarlok. Ég sé ekki þöglar myndir oft núorðið en þessi tiltekna mynd er afar metnaðarfull fyrir sinn tíma þó að hún sé aðeins 70 mínútur og einkum er það þroskasaga aðalpersónunnar sem er áhugaverðri og dýpri en margt efni þöglu myndanna. Myndin er ekki aðeins Buster Keaton að detta af mikilli hind heldur hefur hún hjarta og endirinn yljar vel.

Aðeins samt um föllin. Buster Keaton og aðrir gamanleikarar hans tíma úr vaudeville-hefðinni notuðu ekki áhættuleikara heldur duttu alltaf sjálfir og kunnu það. Við sem höfum stundum dottið í hálku vitum auðvitað að það skiptir máli hvernig maður fellur þó að allar okkar æfingar séu óvart. Buster og félagar duttu margoft í hverri mynd og ég man eftir að hafa heyrt sögu af yngri leikara sem spurði gamla manninn um þetta og þá gat Buster enn fallið á fyndinn hátt og risið upp ómeiddur. Steamboat Bill Jr. er með mörg fræg og drepfyndin föll því að snillingar þöglu myndanna vissu líka hvernig átti að detta þannig að fyndið væri.. Þó að fáir (fyrir utan Mel Brooks einu sinni) hafi gert þöglar myndir á minni ævi er fyndnin sígild að mínu mati og það ætti að halda myndunum meira að æskunni. Það merkilega við Steamboat Bill Jr. er að það er ekkert úrelt í myndinni, enginn rasismi eða karlremba eða size-ismi eða þvíumlíkt; þetta er nefnilega ekki einkenni fortíðarinnar almennt heldur aðeins sumra.

Hjartað í myndinni er samband hins unga Bills og föður hans sem er frábærlega leikinn af hinum stórvaxna Ernest Torrence. Sá er hryssingslegur gamall jálkur eins og við þekkjum öll, að minnsta kosti fólk á mínum aldri og eldra, samt ekki sem verstur þegar á reynir. Faðirinn er að tapa keppninni við hinn ríka King (augljóslega táknrænt nafn!) sem virðist eiga allt þorpið og er kominn þangað á nýju glæsilegu gufuskipi sem augljóslega mun setja gufubát pabbans, Stonewall Jackson (við erum greinilega stödd í Suðurríkjunum), á hausinn. Hér er sem sagt hin versta fæðardeila í anda Rómeó og Júlíu eða Íslendingasagnanna í uppsiglingu en mitt í þessu fær jálkurinn þær góðu fréttir að sonur hans sé að koma í heimsókn en honum ókunnur; þetta er ekki í þá tíð að gerðar voru miklar kröfur til karla í uppeldi barna og gamli greinilega eins konar „plastpokamaður“. Ein snilld myndarinnar er hve mikil saga er sögð í fáum (nær engum) orðum. Kómíkin er líka öll á kostnað pabbans þó að við fáum samt samúð með honum. Þegar sonurinn mætir er hann rindillinn Keaton, klæddur í allt of stór föt, og veldur pabbanum sárum vonbrigðum. Hann reynir að fata strákinn upp en áður hafði hann leitað lengi að ókunnum manni með nelliku í hnappagatinu, truflaður af því að þær eru greinilega í tísku. Hvorttveggja verður uppspretta mikils gríns.

Að lokum er Buster orðinn sæmilega klæddur þó að tilhneiging hans til að detta um allt sem á bátum finnst dragi nokkuð úr virðuleikanum. En í bæinn er komin dóttir sjálfs stórbokkans King, Kitty sem er „flapper“ af því tagi sem einkenndu 3. áratug aldarinnar sem leið en við höfum öll saknað síðan. Leikkonan er aðeins 16 ára, valin vegna þess að hún var smávaxin eins og alltaf þurfti að gera fyrir Buster ef hæðarmunur parsins átti ekki að vera uppspretta alls grínsins. Að sjálfsögðu er hún skotin í Buster en það skapar vanda því að pabbarnir hatast innbyrðis og ekkert gæti bjargað því nema hugsanlega ef annar bjargaði hinum frá drukknun en óveður kemur nú eins og guð-úr-vélinni og bjargar öllu.

Eftir að King hefur sett Steamboat Bill í fangelsi og sonurinn hefur reynt að bjarga honum með brauði með tólum (eitt fyndnasta atriði myndarinnar) skellur á mikið óveður sem er það frægasta í myndinni, einkum atriðið þar sem hús dettur á Buster sem lifir af vegna þess að hann passar inn í opna hurð — auðvitað lék hann þetta sjálfur – en líka atriðin þar sem Buster skilgreinir orðasambandið „baksa á móti vindinum“ sem mín kynslóð man vel eftir úr handbókum (vindstig 8) og er afar fyndinn. Hann var á sínum tíma kallaður steinandlitið mikla (great stone face) vegna þess að hann brosti aldrei og varð fyrir vikið miklu fyndnari en um leið öríítið tragískur. Farsæll endir myndarinnar felst í að líkt og söguhetjan í álíka gamalli smásögu Þóris Bergssonar „Stökkið“ reynist kolbíturinn Buster hetja þegar það skiptir öllu máli og bjargar bæði pabbanum og King frá drukknun. Þeir sættast í lokin, unga parið faðmast og áhorfanda líður drulluvel.