Eitruð karlmennska í staðaskála
Leikskáldið William Inge (1913–1973) mun hafa verið staddur á rútubílastöð í Kansas þegar hann sá ungan fákænan sveitamann reyna við stúlku svipað og hann væri að snara nautgrip. Þar varð til í kolli hans leikritið Áningarstaður eða Bus Stop sem gerist í slíkum staðaskála í miðvesturríkjunum í óveðri, kjörið svið fyrir smellið leikrit sem fylgir einingunum þremur úr skáldskaparfræði Aristótelesar (sem eru minni áberandi í kvikmyndaaðlöguninni með sinni löngu ródeósenu). Persónurnar voru átta, ýmist rútufarþegar eða fólkið sem vinnur í skálanum. Ekki er þeim öllum haldið í kvikmyndinni Bus Stop (1956) sem ég mun hafa séð í Sjónvarpinu haustið 1984 þegar ég var að bíða eftir að sjá Laurence Olivier í Lér konungi.
Í þá daga var ég enginn aðdáandi Ameríkana og fannst myndin óþægilega amerísk, einkum kúrekinn Beauregard eða Bo Decker (leikinn af hinum unga Don Murray) sem er í konuleit og fer að eltast við söngkonuna Cherie sem er leikin af Marilyn Monroe og á sínum tíma þótti Marilyn virkilega hafa sýnt og sannað leikhæfileika sína í þessari mynd sem ég sá aftur núna á annan í jólum í sænska sjónvarpinu og þótti hún talsvert betri en í fyrra skiptið, kannski orðinn fordómalausari gagnvart Kananum, Marilyn og fullorðinsmyndum. Eins hef ég náð betra sambandi við félagslega raunsæið og leikskáld sem sýna okkur plebba á borð við parið sem Monroe og Murray leika í þessari mynd. Aðallega skildi 14 ára ég líklega efni leikritsins ekki vel enda nokkurn veginn fullkomlega grandalaus um kynferðisofbeldi karlkynsins (og mig minnir raunar að það þema hafi alls ekki verið kynnt fyrir okkur íslenskum sjónvarpsáhorfendum í þættinum „Sjónvarp næstu viku“).
Núna löngu síðar blasir við manni að leikritið fjallar um brothætta en eitraða karlmennsku kúrekans óreynda og ákafa og síðan venjulegar manneskjur sem gera sitt besta til að koma í veg fyrir árásargirni og einelti hans í nafni ástarinnar í garð söngkonunnar Cherie sem laðast vissulega að honum en þannig er það raunar einmitt í versta kynferðisofbeldi nútímans. Cherie er hjárænuleg og lítilfjörleg, eins og paródía af þeim þokkagyðjum sem Marilyn Monroe var vön að leika og hún fer sannarlega prýðísvel með þetta margþætta hlutverk. Eins er Don Murray prýðilegur sem ungi testósterónbolinn sem telur sig innilega vera góðan gæja en er samt að fara illa með stelpuna sem hann hefur ákveðið að sé engill send á jörðina af almættinu til að þóknast honum. Leikritið snýst um þennan tragíkomíska misskilning hans og varnarleysi hennar frammi fyrir þessari ofbeldisfullu ástúð stóðhestsins unga sem að lokum er þó auðmýktur illilega.
Murray, Monroe og Betty Field í hlutverki hinnar tápmiklu veitingakonu voru öll tilnefnd til verðlauna fyrir leik sinn í myndinni sem er sem sagt mun betri en mig minnti. Eiginkona Don Murray, Hope Lange, er líka með í örsmáu hlutverki og hinn vanmetni leikari Arthur O’Connell sem verður eins konar samviska ofsamennisins. Annað sem ég missti vitaskuld af haustið 1984 er að leikritið er vel skrifað og undirfurðuleg kímni Inge nýtur sín vel; á sínum tíma var hann talinn fremsta leikskáld miðvesturríkjanna og þóttu verk hans einkennast af empatíu með persónunum, í þessu tilviki bæði kúrekanum og söngkonunni en kannski ekki síður öllu viðstadda fólkinu sem gerir sitt besta til að bjarga konu í neyð jafnvel þótt hún sé kannski ekki sú tegund sem mestrar samúðar naut alla jafna þegar kom að slíkum málum forðum daga eins og ég man því miður eftir sorglegum dæmum um.
