Drengur í hættu

Eins og ég hef áður frætt lesendur um hefur hugur minn til hryllingsmynda breyst talsvert frá bernsku minni þegar ég forðaðist þær eins og pestina. Annað hvort hef ég harðnað svona mikið eða þá skilningur minn á táknrænum frásögnum batnað eftir að ég var við þjóðfræðinám hjá Davíð Erlingssyni forðum. Síðar ræddi ég hrylling aðeins við vin minn sem einkum horfir á slíkar myndir og hef eftir það hugsað um svona kvikmyndir ekki síst út frá myndmálinu sem þær hafa fært menningunni. Þó að sumar einkennist kannski ekki síður af tónlist, m.a. Halloween og The Shining (hún hlaut ekkert íslenskt heiti þegar hún kom til Íslands á sínum tíma en væri Skyggnigáfa ekki augljóst heiti?) þá eru það myndirnar sem þær skilja eftir í kolli áhorfandans sem listrænan felst í en ekki rökrétt söguleg framvinda enda stundum varla fyrir hendi. Í The Shining eru til dæmis a.m.k. fimmtán slíkar senur sem ekki er hægt að gleyma. Stephen King líkaði ekki við myndina sem aðlögun og það er eðlilegt frá hans sjónarhorni sem höfundur. Myndin er ekki frábær aðlögun skáldsögu en hins vegar magnað listaverk leikstjórans með myndaugað — eitt af hans bestu af mörgum góðum.

Þegar kemur að The Shining er eftirlætispersóna mín Tony sem er ekkert annað en hreyfing á fingri drengsins í myndinni og gamalmennaískur í rödd hans. Ég veit að það er meira um Tony í bókinni og öðrum verkum Stephens King og hinar og þessar kenningar til um hver hann sé en einhvern finnst mér Tony fullkomnastur sem ekkert nema fingur að tala. Kannski er ég hrifnastur af því hvernig foreldrar Dannys finnst ekkert krípí við Tony en okkur áhorfendum er öðruvísi farið. Tony er eins og Þórgunna í Eyrbyggju eða Sæunn kerling í Njálu, fyrst og fremst varar hann við en það er líka eitthvað hræðilegt við þann sem varar við (það þema er raunar blóðmjólkað í Njálu) þótt ekki sé hægt að kenna honum um það sem síðan gerist.

Hámarki ná viðvaranir Tonys þegar Danny fer að æpa Redrum Redrum með undarlegu röddinni og hefur skrifað það með rauðu á hurðina en Redrum sést svo í speglinum og breytist þá í Murder. Þetta er svo hlægilega einfalt að minnir mann á ímyndunarafl sex eða sjö ára barna (ég man eftir tímanum þegar ég hélt að bílar morðingja þekktust á þremur blóðdropum á stuðaranum; ekki spyrja mig hvaðan sú hugmynd kom). Hryllingurinn er kannski einmitt sú frásagnartegund þar sem einfaldleikinn nýtur sín best síðan rómantísk ljóð Jónasar voru og hétu, enda sækir hann þrótt sinn í drauma sem oft virðast hallærislega einfaldir í frásögn þótt áhrifamiklir hafi verið sem reynsla. Við sem höfum mikið lesið og heyrt og séð verðum alltaf æ hrifnari af einfaldri list.

Annað sem veldur því að ég horfi á The Shining aftur og aftur við hvert tækifæri er teppið sem sannarlega minnir mig á bernskuna (eins og fötin sem fólkið er í). Það er ekkert hræðilegt í sjálfu sér við svona teppi sem voru í tísku á þessum tíma en í myndinni nær það að verða ískyggilegur forboði eins og þeir sem Hitchcock sérhæfði sig í. Drengurinn sem lék Danny mundi síðar ekki eftir neinu óhugnanlegu við tökurnar á myndinni; tökurnar með honum voru ekki í neinu hræðilegu samhengi og í sjálfu sér ekkert óhugnanlegt við að hjóla ákaft um ganga með mynstruðu teppi. Það sem hann síðan sér er auðvitað ekki úr sömu töku. En heildin sem áhorfandinn sér er öll önnur og ískyggilegri.

Annað eftirminnilegt atriði í sömu mynd er skotið af hótelgestum, öðrum í dýrabúningi (hundur eða björn), sem virðast vera að eiga vafasöm kynni. Það myndbrot hefur ekkert með neitt annað í myndinni að gera og er varla óhugnanlegt í sjálfu sér heldur fyrst og fremst óskiljanlegt eða kannski „unheimlich“ og brýtur gegn reglum um hið eðlilega. Við sjáum auðvitað að þetta eru tveir menn þó að annar sé í búningi en samt sem áður rýfur hvað sem þeir eru að gera saman á einhvern hátt hin skörpu skil milli manns og dýrs og þar með felst ógn í þessari hegðun mannanna. Kannski er senan enn betri vegna þess hversu gríma dýrsins er ankannanleg og hve ofurvenjulegur hinn maðurinn er að sjá.

Fyrir okkur sem eru beinlínis tvíburar er varla neitt óhugnanlegt við tvíburastelpur sem haldast í hendur en það er áður búið að segja áhorfendum frá morðunum á litlu Grady-stelpunum — sem eru sagðar 8 og 10 ára og þar af leiðandi augljóslega ekki tvíburar — og ef þetta eru þær þá eru þær draugar sem sækjast eftir að fá drenginn með sér og í öllum draugasögum frá ýmsum tímum (t.d. Djáknanum á Myrká) vill maður ekki fá slíka heimsókn. Stelpurnar þurfa bara að standa þarna til að vera óhugnanlegar sem er kannski til marks um mátt tvíbura. Fólki finnst við greinilega svolítið „unheimlich“ líka.

Seinasta myndin sem ástæða er til að rifja upp eru kennslin þegar Wendy sér loksins textann sem eiginmaðurinn hefur verið að vélrita allan veturinn og það reynist vera sama setningin aftur og aftur. Tröll eru vitaskuld endurtekningarsöm og þessi endurtekningarárátta Jacks er tærasta vísbendingin um að hann er genginn af göflunum, er ekki lengur maður heldur trylltur og honum verður að bana sjálfum sér til varnar. Merkilegt að þessi áhrif skapist af jafn hversdagslegum hlut og illa vélrituðum texta en þetta verður einhvers konar hátindur verksins vegna þess að hóteldvöl fjölskyldunnar er til komin vegna þarfar fjölskylduföðurins til að skrifa merkilega skáldsögu – sem er einmitt ekki sá pervers barnaskapur sem ratar á blaðið. Maður hefði ekki haldið að einföld vélrituð setning gæti orðið jafn ískyggileg.