Endurtekning hátíðisdaga

Jólin eru undratími í lífi barna sem við getum aldrei endurheimt nema í minningunni. Þar eru mættar allar mikilvægustu manneskjur æskunnar sem síðar hverfa úr lífinu og allt er svo mikilvægt og töfrumslungið, næstum eins og tíminn standi í stað á gullnu augnabliki. Við munum mörg slík jól og Ingmar Bergman langaði til að hverfa þangað þegar hann skapaði æskuminningasögu sína Fanny og Alexander (1982) sem jafnframt er ævintýri í þjóðsagnastíl hinnar eldri rómantíkur. Gott ef hann hefur ekki sjálfur sagt að E.T.A. Hoffman svífi yfir vötnunum í kvikmyndinni. Þetta er eina kvikmynd Bergmans sem er sannarlega elskuð af Svíum. Hún er sýnd öll jól í sænska sjónvarpinu, oftast á jóladag, allir fimm tímarnir og ég reyni að horfa á þá alla samfellt en tekst sjaldan. Ég horfði ekki heldur á frumsýninguna í íslenska sjónvarpinu jólin 1984 en man að hún var rædd í jólaboðum, m.a. á Skólavörðustíg hjá afa og ömmu. Þannig eru jól Bergmans orðin mín jól líka.

Enginn sem horfir á Fanny og Alexander oftar en einu sinni getur annað en heillast af afgerandi litanotkuninni þar sem rauði liturinn táknar öryggi og frið öfugt við kuldalega hvíta litinn í húsi biskupsins djöfullega sem rænir móðurinni og barninu til að pynta þau og fangelsa með guðsorð á vörum. Umskiptin milli himnaríkis og helvítis eru afgerandi og minna á þjóðsögur og ævintýri. Ímyndunarafl Alexanders, staðgengils Bergmans sjálfs, gerir það að verkum að engin skil eru milli hins mögulega og hins sanna. Veröldin er eins og leiksvið og draugar eru hluti af þeim veruleika sem býr í mannssálinni. Jafnvel eftir frækilega björgun barnanna frá kvalara sínum eru ógnirnar ekki horfnar því að í töfraheimi gyðingsins Ísaks er líka margt að óttast, ekki síst hinn dularfulli Ismael sem virðist á yfirskilvitlegan hátt tengjast vítislögunum sem gleypa að lokum prestsetrið.

Fanny og Alexander er ekki aðeins veisla fyrir augað heldur meistaralegt dæmi um gildi hinnar hægu frásagnar. Myndin nýtur sín best í fimm tíma samfelldu áhorfi og krefst innlifunar og þátttöku umfram flest önnur verk án þess að áhorfandinn sé endilega knúinn áfram af óbærilegri spennu (sem er þó vissulega fyrir hendi, einkum um miðbikið þegar börnin eru í greipum trölla). Hún brýtur líka reglur um fjölda sögupersóna sem margar fá tiltölulega lítið rými en samt skynjar áhorfandinn ósagðar sögur og ómælisdýptir eins og gerist í sterkustu frásögnum. Persónufjöldinn segir okkur líka að við séum stödd í auðugum og fjölbreyttum heimi.

Bergman hafði lítið notað börn í myndum sínum nema sín eigin og að sögn kom honum á óvart hve þægilegt það var. Hinn ofurfríði og hálfspænski Bertil Guve er gott dæmi um börn sem leikstjórar velja til að túlka sig sjálfa og er sannarlega eftirminnilegur í myndinni en lagði leik ekki fyrir sig sem sennilega er jafn gott. Að sögn valdi Bergman Guve í hlutverkið vegna augnaráðsins enda er Alexander áhorfandinn í myndinni þó að hann sé líka sá sem myndavélin fylgir mest (Fanny fær engan viðlíka áhuga þótt hún sé talsvert á sviðinu).

Önnur mikilvægasta persónan í myndinni er matríarkinn Helena Ekdahl amma Alexanders og kannski er sérstaklega áhrifamikið að horfa á hana þegar maður veit að leikkonan Gunn Wållgren var látin úr krabbameini sex mánuðum eftir frumsýningu myndarinnar. Hún var annars fædd sama ár og amma mín sem átti þrjú ár eftir jólin 1984. Það er líka hún sem fer að lokum með orð eftir Strindberg sem kannski eru lykill að því hvernig meta eigi myndina og höfundarverk Bergmans yfirleitt: „Allt kan ske, allt är möjligt och sannolikt. Tid och rum existera icke; på en obetydlig verklighetsgrund spinner inbillningen ut och väver nya mönster“.