Daniel, tæknin og sagan

Daniel Kehlmann vann sér mikla frægð með skáldsögunni Die Vermessung der Welt sem var þýdd á íslensku árið 2007 og það haust hitti ég Kehlmann á bókmenntahátíð og þótti hann vinalegur náungi. Þegar vinir mínir mæltu með honum í fyrra ákvað ég því að endurnýja kynnin og keypti bækur, þáttasafnið Ruhm (2009) og þættu skáldsöguna Tyll (2017) og var að lesa þær snemma árs. Kannski hefði ég átt að lesa Lichtspiel (2023) sem hefur fengið mikið lof enda fjallar hún um austurríska kvikmyndagerðarmanninn Pabst sem hafði flúið land en var svo óheppinn að festast í Austurríki þegar Þýskaland innlimaði það.

Það er margt við Kehlmann sem höfðar til mín. Hann hefur næman skilning á þjóðsögum og fantasíu líkt og Svava Jakobsdóttir heitin og tiltölulega einfaldur stíllinn minnir á hana líka. Svava skrifaði einfalt til að lesendur gætu velt fyrir sér efninu og hið sama gerði Andri Snær síðar. Kehlmann líkist honum líka, sérstaklega í Ruhm. Eins og Andri felur hann einlægni og innileika stundum á bak við kaldhæðni og hann er afar upptekinn af nútímanum og tæknibyltingum hans sem skáldsagnaformið á stundum erfitt með að takast við. Ruhm er raunar á flögri milli skáldsögu og smásagna því að þematísk eining er talsverð þó að hver þáttur í safninu kynni sértækt vandamál eða umræðuefni (danska orðið „problem“ nær yfir hvorttveggja; kannski ætti ég að gera dönsku að máli síðunnar) sem Kehlmann leggur út í fantasíu- eða þjóðsagnastíl.

Ekki hefur skáldsagan Tyll vakið minni athygli enda snýr hann þar aftur til fortíðarinnar og hefur þar með eflaust vakið væntingar hjá mörgum lesanda um svipuð efnistök og í gamla hittaranum. Tyll er bæði lík og ólík sögunni um Humboldt og Gauss og kannski minna póstmódernísk í grunninn. Viðfangið er hin brellna þjóðsagna- og almúgabókahetja Ugluspegill en Kehlmann framandgerir hann með því að færa hann fjær ævintýrinu og rannsaka sem mann í sögulegu samhengi hins grimma veruleika styrjalda.

Eitt af því sem er heillandi við Kehlmann er að honum hefur tekist að vera tekinn alvarlega sem höfundur þrátt fyrir að bækur hans séu bæði auðlesnar og kómískar. Líklega er engin tilviljun að hann sækir í þjóðsagnamenningu. Kehlman er hugkvæmur hvað-ef-höfundur sem lítur á veruleikann sem einn möguleikan veruleika. Náttúruvísindin, sagan og ævintýrið mynda heild í hugarheim hans og hann miðlar veruleika sínum í stíl sem ætti ágætlega heima á alls konar ritum.