Tarr var ekki bjartsýnn náungi

Tarr Béla heitinn er einn þekktasti ungverski kvikmyndagerðarmaður nútímans og þegar hann lést í ársbyrjun ákvað kennari minn í ungverski. kvikmyndagerð að setja mig á stutt námskeið í eldri myndum Tarrs. Yngsta kvikmyndin er Öszi almanach (1984) og sú eina í lit. Henni er svo lýst á ensku wikipediu: „In a grim, claustrophobic apartment owned by a rich elderly woman, the inhabitants desperately try to relate to each other as they go about their bleak lives revealing their darkest secrets, fears, obsessions and hostilities“ og þótti mér þessi lýsing ná vel utan um ungversku fagurfræðina. Myndin er talin marka tímamót á ferli Tarrs þar sem hann yfirgaf hið félagslega raunsæi til að hella sér á bólakaf í hyldýpi tilgangsleysis tilvistarinnar. Þetta var fyrsta litmynd Tarr og í kjölfarið hóf hann samstarf sitt við Krasznahorkai. Tarr hefur sannarlega auga fyrir andlitum og myndavél hans hvílir lengi á persónunum fimm sem þjást saman í þessari íbúð en milli þeirra eru stöðug átök og illindi. Það hvarflaði að mér að Tarr væri undir áhrifum frá bjartsýni Ingmars Bergman. Sannarlega má greina áhrif frá Sartre. Hvað um það er myndin ágeng og áhrifamikil,´áhorfandinn er innilokaður í gamaldags íbúð hlaðinni húsgögnum ásamt fólki sem líkar ekkert sérlega vel hvoru við annað. Ekki kannski mjög upplífgandi en þó held ég að þetta hafi verið ánægjulegasta myndin sem kennari minn í ungverskri kvikmyndagerð setti mér fyrir í þetta sinn.

Panelkapcsolat (1982) virðist vera elsta kvikmynd Tarr þar sem þekktir leikarar eru í helstu hlutverkum en ekki gengur Tarr enn svo langt að nota liti (það hefði ekki skipt mig neinu máli á sínum tíma; við áttum ekki litasjónvarp heima fyrr en einmitt 1982). Myndin fjallar um hjón sem eru á hraðri leið í skilnað og minnir ekki lítið á breska ruddaraunsæið. Líf þeirra er einhæft og gleðisnautt; karlinn er þögull og lokaður en eiginkonan æpir, þusar og vælir. Hann er í leiðinlegri vinnu en hún föst heima. Tarr leikur sér talsvert með tímann í þessari mynd og túlkunaratriði hvort hann fylgir tímaröð eða ekki. Hér má finna ýmis minni sem Tarr átti eftir að snúa aftur til: einangrun og ómöguleg sambönd fólks sem kann ekki lengur að njóta lífsins nema endrum og eins. Öðru hvoru ná þau þó saman og reyna jafnvel að skipuleggja framtíðina. Hafa þau efni á bíl? Nei, auðvitað ekki, ungverska raunsæið leyfir ekki slíkt. Mestum hæðum nær myndin þegar þau fara á skemmtistað í von um að gleyma en ekki endar það vel (það atriði minnir þó á að Tarr er afar handgenginn góðri tónlist og á það við um jafnvel döprustu ungversku kvikmyndir). Maður hefur stundum á tilfinningunni að Tarr hafi verið handgenginn heimspekingnum Schopenhauer sem taldi líf mannverunnar ýmist hverfast um þjáningu eða leiðindi.

Családi tűzfészek (1979) er stundum kölluð heimildarmynd vegna þess að markmiðið er að lýsa ungverskum raunveruleika og helstu hlutverk virðast leikin af áhugaleikurum. Hún fjallar um ungu hjónin Irén og Laci sem eru föst í íbúð foreldra hans á meðan þau bíða eftir eigin íbúð. Pabbinn er padda og rægir Irén við Laci sem er nýkominn heim úr hernum. Biðraðamenning kommúnismans var einmitt oft til umræðu á Íslandi og annarstaðar á þessum tíma en einhvern veginn finnst hverri kynslóð í ýmsum löndum hún föst í fátæktargildru og hlutskipti hennar verra en fyrri kynslóða, ekki síst þegar kemur að því að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Þessu öllu lýsir Tarr í svarthvítri kvikmynd sem nær þó ekki að leyna fögru mynstrinu á öllum borðdúkum og öðrum húsbúnaði. Allt minnir þetta talsvert á mína æsku, nógu mikið til að mér finnst að nemendur mínir ættu að sjá þessa mynd til að skilja bernsku mína (því að amerískar myndir þess tíma eru mun fjær henni). Ekki aðeins útlitið á öllu heldur líka yfirskegg ungu mannanna, læknaheimsóknirnar og sú staðreynd hversu margt fólk er á ferðinni. Ég ólst sjálfur upp í níu íbúða stigagangi með hartnær 40 íbúum en við erum að jafnaði 25 í tólf íbúða stigaganginum þar sem ég bý nú. Tárr er með myndavélina nánast uppi í andliti fjölskyldunnar meðan þau rífast og skammast nánast allar 100 mínúturnar og skapar sterka nánd. Þetta er ekkert skemmtiáhorf en auga kvikmyndaleikstjórans hæfileikaríka fer ekki framhjá manni.