Marsyas við staurinn
Þann 13. nóvember síðastliðinn var ég raunar staddur á Sikiley en á netinu bar nokkuð á sýningu Íslandsvinarins kanadíska Miles Greenberg (f. 1997) í Stedelijk Museum í Amsterdam á Marsyas flegnum. Greenberg er gjörningalistamaður á þrítugsaldri, hávaxinn og afar vel á sig kominn enda var hann í sjö tíma á safninu bundinn við staur í gervi satýrsins Marsyasar sem ögraði guðinum Apolló með því að keppa við hann í hljóðfæraleik. Óæðri veran tapaði auðvitað því að guðirnir geta eðli málsins samkvæmt ekki tapað og var Marsyas síðan fleginn og hefur löngum þótt réttlát en vissulega hrikaleg refsing fyrir kokhreystina en ýmsir málarar sögunnar hafa verið hugfangnir af þessari hroðalegu aftöku og gjörningur Greenbergs snýst kannski ekki síður um listasöguna en hina upphaflegu goðsögu.
Það er því talsverður broddur í gjörningi Miles Greenberg sem er sjálfur af afrísku kyni og hefur unnið mikið með líkamann í gjörningalist sinni, iðulega þakinn dökku efni. Við búum í heimi þar sem drjúgur hluti veraldar (hinn svokallaði þriðji heimur og þá einkum dökkleita fólkið) er nokkurn veginn algerlega útilokaður frá öllum peningum, völdum og áhrifum (og næsta skref er að útiloka þau frá Íslandi í boði „góða fólksins“ frá því fyrir örfáum árum) en nýtur stundum vinsælda í listum og íþróttum sem hálfgerðir sýningargripir. Greenberg ýkir þetta hlutskipti í list sinni og stuðar því eðlilega marga, til dæmis þá sem vilja frekar trúa á framfarir og leggja áherslu á hinn jákvæða svarta líkama. List hans er þó mun óræðari en þetta; vísunin í forna og nýja kúgun suðrænni íbúa jarðar samt alveg skýr.
Um leið er Marsyas tákngervingur listamannsins sem ögrar guðdómnum með því að þykjast geta skapað eitthvað sem jafnist á við verk guðanna og heldur að fegurð geti komið frá öðrum stöðum en hinni einu sönnu guðlegu uppsprettu. Eðlilega hefur hann því verið listamönnum hugstæður í tímans rás og gjörningalist nútímans er einmitt gjarnan íhugul og dregur fram hitt og þetta sem er erfitt og óþægilegt. Það tekst Greenberg sannarlega með Marsyas sínum sem er afar stuðandi en um leið heillandi, bundinn við staur fyrir framan vestræna áhorfendur og reyndar í einu helsta nýlenduveldi heims sem jafnframt telst einna helst hafa umfaðmað frjálslynd „vestræn gildi“.
Mér finnst áhugavert hvernig sjálf klassíkin gengur í endurnýjun lífdaga í gjörningalistinni árið 2025 og tjáir bæði sígildar þverstæður og fornar flækjur en líka samfélagslegar flækjur nútímans. Fá verkefni í heiminum fyrir utan að bjarga mannkyninu frá eigin umhverfislegu sjálfsmorðstilraun eru mikilvægara en að stokka spilin og gefa upp á nýtt þannig að auðurinn og völdin séu ekki öll hjá ríku 15% sem Ísland tilheyrir en um það stórverkefni er eðlilega nánast aldrei rætt á Íslandi því að Vesturlöndum (svokölluðum vókistum ekkert síður en hinum) finnst eðlilegra mun þægilegra að koma sér upp minni og einfaldari óvinarímyndum í takt við kalda stríðið og enn eldri menningarstríð.
Gjörningalist Greenbergs er ekki beinlínis yfirlýsing um þetta en þó sköpuð í heimi þessara pólitísku þverstæðna þar sem verstu kúgarar telja sig samt góða manninn í sögunni og ræða mikið um „gildi“ sín, rétt eins og Apolló hefur gert á sínum tíma. Greenberg hins vegar fer í gervi satýrsins og sýnir þjáningu hans beinlínis með eigin þjáningu og lifir sig inn í söguna hroðalegu. Þannig er verk hans líka einföld áminning um mannslíkamann. Áhorfendur geta velt fyrir sér fjötrunum og þjáningunni og hinum bundna mannslíkama meðan þeir virða fyrir sér verkið.
