Hinn hversdagslegi vandi
Ég og vinir mínir grufluðum í Vanja frænda í mars, en ég hafði áður séð leikritið í Borgarleikhúsinu snemma árs 2020 og það var líka sýnt árið 1965 í Iðnó. Geir Kristjánsson, Ingibjörg Haraldsdóttir og Gunnar Þorri Pétursson hafa öll þýtt leikinn á ástkæra ylhýra. Ég fann ekki hina frægu sýningu Laurence Olivier frá 1963 (sjá að neðan) en Louis Malle leikstýrði leikgerð David Mamet, Vanya on 42nd Street sem kvikmynd árið 1994. Sú er mjög póstmódernísk í anda Jesus Christ Superstar, við sjáum leikarana á götum New York áður en þeir stíga inn í leikhúsið og leiklesa. Andre Gregory er leikstjóri inni í kvikmyndinni (sem ryðst m.a. inn og tilkynnir hlé) en aðalhlutverkið leikur Wallace Shawn. Þessir þrír störfuðu áður saman að myndinni My Dinner with Andre (1981) sem mér finnst enn merkileg. Wallace er alls ekki óáþekkur því hvernig ég sá Vanja frænda fyrir mér þegar ég las leikritið fyrst fyrir margtlöngu (Toby Jones hefur leikið sama hlutverk)..
Vanja frændi er gott dæmi um þann eiginleika Tjekovs að ná utan um tiltölulega venjulegt fólk í frekar hversdagslegum aðstæðum þar sem vandinn er ekki annað en flókið tilfinningalíf mannskepnunnar, meðal annars vonbrigði, beiskja, leiðindi og svo auðvitað þessar einkagildrur sem komu svo mjög við sögu í stofunni með uppstoppuðu fuglunum í Psycho forðum daga. Tjekov er vel þekktur meistari hversdagsleikans og tilgangsleysisins og í raun er hann enn talsvert viðeigandi einmitt þess vegna. Leikritin einkennist af blandi húmors og sorgar og oft reyna leikstjórar að teygja hvorttveggja í báðar ættir, t.d. með því að ýkja ærslin í upphafi og sorgina í lokin en það finnst mér þvert á hið hversdagslega eðli leikritanna sem snerust um flækjur mannssálarinnar, eru í uppreisn gegn ofurdramatík og neita áhorfendum um skýr sögulok. Persónur Tjekovs eru á einstígi þess að vera um of eða eingöngu venjulega kjánalegar (líkt og við öll). Sannarlega er hægt að finna til með þeim þó að líka sé auðvelt að finnast þær gætu orðið hamingjusamari með því einu að breyta um afstöðu (fara til markþjálfa kannski). En það er kannski ekki síst það sem er gott við Tjekov: hin ósköp venjulega óhamingja.
Það er mikil tedrykkja í leikritum Tjekovs. Hann er meistari hversdagsleikans og grámans. Hann skrifar ekki um ofurfallegar, stórkostlega hæfileikaríkar eða sérstæðar persónur heldur fólk sem er fast í meðalmennskunni en hefur þó ímyndunarafl til að dreyma um annað og meira. Þess vegna eru litlir og sköllóttir leikarar á borð við Wallace Shawn (sjá að neðan) kjörnir fyrir verk hans og mikið rætt um hve persónurnar (einkum Sonja) séu lausar við fegurð (hef samt aldrei séð hana beinlínis leikna af ósjarmerandi leikkonu enda kannski ekki létt að finna þær). Þegar Tjekov er að semja leikrit sín eru bókmenntir hættar að snúast um kónga og keisara eða jafnvel klækjarefi og glæpamenn (sem ég skil mjög vel) heldur aðeins fólk sem er ekki jafn fallegt og það vill, hefur aldrei fundið hjónabandssælu og finnur fyrir leiðindum ellinnar. Það sem Tjekov nær utan um er dramað í hversdagsleikanum. Það er einna helst að læknirinn í verkinu sé full mikill foli en Tjekov var auðvitað sjálfur læknir.
Hin fræga athugasemd Tjekovs um byssuna (Чеховское ружьё) er í nútímanum talin til vísa til einhvers lítilfjörlegs atriðis sem fyrir snúning öðlist mikilvægi síðar í verkinu. Það var ekki beinlínis það sem Tjekov meinti á sínum tíma heldur vísaði hann til mínímalisma og sagði að leikritið ætti að vera laust við þætti sem engu máli skiptu, t.d. byssur sem aldrei væri skotið úr. Samt hefur vitaskuld verið bent á ýmis atriði í verkum Tjekovs sem ekki hafa augljósa merkingu og ég sá nokkur slík í Vanja frænda en væntanlega þá þeim mun meira þematískt mikilvægi sem áhorfandinn hlýtur að þurfa að velta fyrir sér.
