Vort daglega fjas

Ég eyddi nokkrum góðum dögum í Austin í Texas fyrir 10 árum og hafði þá aldrei farið jafn langt suður á jarðarkringlunni. Þar er veðrið alltaf eins og allir ganga um léttklæddir. Engum liggur á og margir eru „skakkir“. Frá Austin kemur meistarinn Richard Linklater (f. 1960) og nýlega rannsakaði ég elstu kvikmynd hans Slacker (1990) sem er alveg söguþráðarlaus og aðalpersónulaus en þar birtist mikill fjöldi persóna sem röltir um og talar án sýnilegs tilgangs, eins og það gerir svo gjarnan í alvörunni en ekki í kvikmyndum.

Slacker er sannarlega ekki þögul mynd því að þar er mikið talað en ekki í þágu neinnar fléttu. Persónurnar tala um geimferðir, Kennedymorðið, Strumpana og Scooby-Doo, leghálsstrokur, George H.W. Bush og hina óendanlegu möguleika lífsins og tímans. Allir í háskólahverfi og miðbæ Austin eru eins konar alþýðuheimspekingar eða gúrúar eða í lífskrísu eða uppteknir af breytingum. Þrátt fyrir hið rólega tempó er mjög mikið að gerast hjá öllum. Fólk er gufað upp eða hugleiðir utanlandsferðir. Gamall anarkisti finnur ræningja heima hjá sér og þreytir hann í burtu.

Fólkið í Austin hefur gaman að tala en hlustar áhugalítið og svo sannarlega ekki upprifið á langar ræður annarra um eigin þráhyggjur. Flestir eru sannfærðir um að hin hefðbundna heimsmynd gangi ekki upp en hver vill setja sinn persónulega sannleik í staðinn og um hann er engin eining. Ýmsir líta á sig sem eins konar tiltölulega hæga og rólega undirróðursmenn og meðal annars er listinni beitt til að grafa undan borgaralegri merkingu.

Enginn vafi er á að Slackers hafði mikil áhrif á frásagnarstíl kvikmynda; það er nóg að hafa séð Clerks til að átta sig á því. Tarantino sjálfur hefur líka greinilega orðið fyrir áhrifum. Það sem Linklater birtir okkur eru tilgangslitlar samræður eða fjas eins og eflaust 9/10 allra samræðna eru. Þar með er ekki sagt að fólk eigi ekki sín vandamál eða tjái sig ekki um þau. Þvert á móti er fólk stöðugt að hittast og ræða málin en engin tilfinning skapast fyrir mikilli nálægð. Myndavélin ráfar milli fólks sem virðist í frekar losaralegum tengslum hvert við annað.

En fjas er ekki alltaf á lágu plani. Flestar samræðurnar snúast um eins konar tilvistarspurningar eða jafnvel kenningar um veruleikann. Anarkistinn fræðir ræningjann um skotárás Whitmans úr háskólaturninum (ég sá þann turn líka árið 2016) og bendir honum á þinghúsið í Austin þar sem ég hef líka verið. Annar ræðumaður er (auðvitað) með þá Oswald, Tippit og Ruby á heilanum og sá þriðji viðrar ýmsar samsæriskenningar. Margir vísa í „áreiðanlegar heimildir“. Ekki skortir flóð upplýsinga í þennan veruleika.

Þó að það sé mikið gengið í Austin er líka mikið keyrt. Bílar eru miðlægir í bandarískri menningu og líka hjá Linklater sem síðar átti eftir að skoða Evrópu og lestarferðir betur. Einn maður er handtekinn snemma í myndinni fyrir að keyra á móður sína en við fáum ekkert meira um hann eða þau mæðgin að vita. Annar er með góðan bíl og bíður stúlkum á skemmtistað sem honum er svo ekki hleypt inn á. Tilfinningin er að allir séu í eins konar blekkingarleik að koma sér áfram í stóru en aðallega smáu.

Glíma Linklaters hefur alltaf verið við veruleikann enda hefur hann eitt sinn eytt 20 árum í að taka eina mynd (Boyhood) og fylgst með sömu persónum í álíka langan tíma í öðrum myndum (Before-myndunum). Skömmu eftir að hann gerði Slackers kom Dazed and Confused sem er með álíka margbrotinn og loðinn söguþráð en eltir þó sömu persónur ítrekað á meðan fólkið kemur inn og út úr Slackers. Formið er nokkurn veginn það saman en Linklater er þó farinn að nálgast hefðbundna frásögn aðeins meira. Slackers segir manni þó flest sem segja þarf um fagurfræði hans og nálgun við efnið. Hún var sannarlega fyrirboði merkilegs ferils.