Eftirsjárlist

Oxford var enn borg akvatintunnar, segir sögumaður Brideshead Revisited (Charles Ryder á fertugasta ári, leikinn af Jeremy Irons) drafandi röddu þegar hann ferðast aftur í huganum til æskuára sinna í háskólanum fornfræga á 3. áratug aldarinnar sem leið, en hefur áður lýst þeirri reynslu að sjá ættaróðalið Brideshead í fyrsta sinn. Í ljósi þess að Charles er sjálfur listmálari dettur manni í hug að hann sé að tala um eitthvað gervilegt eða hugsanlega plebbalegt á meðan hann þráir það sem er stórbrotið og ekta. Á leiðinni í lánsbíl frá hinum dularfulla Hardcastle nema þeir Sebastian síðan staðar og drekka vín upp við tré (þótt þeir séu á bíl; mér varð hugsað til Óla H. Þórðarsonar) og ungi lávarðurinn segist vilja grafa eitthvað dýrmætt á öllum stöðum þar sem hann hefur verið hamingjusamur. Samt er okkur sagt síðar í þessum sama fyrsta þætti að hann segi aldrei neitt eftirminnilegt. Áður en við sjáum sjálfa heimsóknina til ættaróðalsins höldum við aftur til fyrstu kynna þeirra. Tvítugur Charles er kominn í Oxfordháskóla, búinn að fá góð ráð frá leiðinlegum frænda sínum, farinn að reykja pípu, sækir enn fyrirlestra og búinn að eignast vini við hæfi en dreymir um þann glamúr sem fylgir aðlinum og aðallega Sebastian sem er fegursti nemandinn í skólanum og ráfar um með bangsann Aloysius í hendi. Eftir leiðinlegt drykkjuslys hefst sjarmaherferð Sebastians sem fyllir herbergi Charles með blómum og býður honum í mat. Charles segist mæta til unga lávarðarins í leit að ástinni. Sá ótrúlegi leikari Jeremy Irons tjáir ástsýki hins unga Charles vel með augunum í Brideshead Revisited þáttunum (1981) sem ég hef nýlega séð enn eina ferðina og gerðu hann að stjörnu æ síðan, í tæpa hálfa öld.

Öll þessi hómóerótík þótti einkennilega sjálfsögð í sígildum verkum fyrir 40 árum, jafnvel þótt maður væri í 70 manna og síðar 200 manna árgangi þar sem ekki einn einasti öfuguggi gaf sig fram. Mamma keypti Billed-Bladet snemma á 9. áratugnum og ég fylgdist spenntur með rækilegu dönsku sjónvarpsdagskránni með aukaefni í því fræga blaði og þegar Ættaróðalið eða Gensyn med Brideshead á dönskunni (frummálstitilinn má sjá að ofan) var sýnt á Íslandi vorið 1983 vissi ég þegar heilmikið um efnið. Ég sá þáttinn aftur í ársbyrjun 1997 í sjónvarpinu og í þriðja og fjórða sinn á dvd-diski og kvikmyndina frá 2008 hef ég séð a.m.k. tvisvar og lesið bókina fyrir alllöngu. Ég og vinkona mín horfðum á þættina enn einu sinni núna í október síðastliðnum og fram að jólum og það var jafn mögnuð lífsreynsla og áður. Kannski vegna þess að þetta er sú sjónvarpsaðlögun nokkurar sögu sem ég hef séð sem fylgir skáldsögunni hvað nákvæmast — sem er hreint ekki uppskrift að vondu sjónvarpi þó að annars flokks listamenn segi það stundum — en er samt betri en hún á dularfullan hátt (kannski með að draga aðeins úr yfirþyrmandi fyrirferð sögumannsins).

Kaþólska þemað í þáttunum verður alltaf meira áberandi við hvert áhorf en trúin er sem himinhár veggur milli trúleysingjans Charles og aðalsmannanna sem hann hefur ættleitt sem nýja fjölskyldu sína, ekki aðeins millistéttarbakgrunnur hans. Öllu þessu hafði hann verið varaður við, meðal annars af hinum stamandi og skrautlega Anthony Blanche (sem er ein stórkostlegasta persóna sögunnar og þáttanna og batnar aðeins við áhorf). Eftir fyrsta þáttinn gæti maður næstum tekið þáttunum sem grimmri satíru á borð við Saltburn en í Feneyjaferð Charles og Sebastian verður glamúrinn áþreifanlegri en um leið brothættari og við skynjum hinar flóknu en sönnu tilfinningar sem eru undir, sérstaklega hjá Sebastian (það er raunar örlítið órætt í bókinni og þáttunum en verður líklega óþarflega skýrt í kvikmyndinni frá 2008) sem líka reynist alvarlegri alkóhólistinn af þeim tveimur vegna þess að hann notar alkóhól til að deyfa sársaukann. Kannski er það vegna þess hvernig Feneyjar eru, þegar ég kom þangað sjálfur haustið 2019 var ég í sífelldri leit að tignarlegu húsi Marchmain markgreifa sem er leikinn af Laurence Olivier og birtist fyrst seint í öðrum þætti eftir að hafa verið mikið ræddur áður (gamalt trix frá Shakespeare og Torfhildi Hólm). Hann er „bannfærður“ fyrir að hafa yfirgefið góða heittrúaða eiginkonu sína og að einhverju leyti börn til þess að lifa í synd með ítalskri konu (þó að leikkonan sé raunar frönsk og það sjálf Babette úr Gestaboðinu). Sú hefur meiri jarðnánd en flestar persónur sögunnar og sést það strax í þætti 2 þegar hún fyrst manna hefur orð á sambandi þeirra Sebastians við Charles og segir honum að Sebastian sé ástfanginn af eigin bernsku sem muni gera hann óhamingjusaman síðar (ekki er orði ofaukið þar).

Mig minnir að ég hafi leitt kaþólska vaðalinn hjá mér þegar ég sá þáttinn fyrst árið 1983 (og jafnvel hómóerótíkina líka) en þegar ég las bókina löngu síðar varð hann býsna áberandi. Evelyn Waugh var enda kaþólskur sjálfur að eigin vali og örlagasnobbari og Charles Ryder að einhverju leyti fulltrúi hans — sögumannsröddin er full af þessu ógrynnissnobbi — þótt hann sé listmálari en ekki rithöfundur eins og Waugh. Enn minnist ég þó hversu yfir sig hrifin öll fjölskylda mín var árið 1983 af John Gielgud að leika hinn skondna en hugsanlega hálfklikkaða föður Charles sem tekur öllu félagslífi eins og leikriti sem hann er staddur í gegn eigin vilja en lifir af með því að túlka allt sem gerist á eigin forsendum. Áhugaleysi pabbans á Charles er algert þó að honum mislíki samt gagnkvæmt áhugaleysi sonarins þannig að hann situr og þykist lesa bækur í sameiginlegum matartímum þeirra. Þegar Charles æðir af stað að heimsækja Sebastian sem þykist hafa slasast (í stað þess að hanga einn með forngripnum) dregur sá gamli í efa (réttilega) að þetta séu alvarleg meiðsl. Næst þegar þeir feðgar sjást spyr hann: „The friend you were so much concerned about, did he die?“ og síðan bætir hann við: „I am very thankful. You should have written to tell me. I worried about him so much.“ Enginn gæti farið betur með slíkar línur en John Gielgud sem alltaf var fyrst og fremst sviðsleikari og fór með allan texta á leikrænan en samt sannfærandi hátt.

Annar vinur minn sem ekki hefur séð þáttinn reyndist hafa lesið bókina og líkaði hún reyndar alls ekki. Hann hafði haldið að kaþólskublætið væri satíra alveg fram að sögulokum. Aðrir hafa rökstutt að þó að í sögulokin komi skýrt fram að höfundi er fúlasta alvara með sinni trúarsannfæringu þá þurfi endalok sögunnar ekki að vera það mikilvægasta við hana heldur alveg eins — og enn frekar — hið nostalgíska upphaf, þ.e. Charles og Sebastian ungir árið 1924, sem er líka það sem flestir muna eftir úr þáttunum samkvæmt minni reynslu. Kannski er það vegna þess að þó að höfundur hafi ef til vill ætlað sögunni að fjalla um eitthvað annað (mikilvægi trúarinnar) þá er það kannski nostalgían sem hún raunverulega fjallar um, fertugur höfundurinn skrifar best um hvernig það er að vera ungur þó að hann telji sig kannski langa til að skrifa um gildi kaþólskunnar. Jafnvel kaþólskum lesendum finnst trúuðu fjölskyldumeðlimirnir lafði Marchmain og Brideshead jarl vera hræðilegar manneskjur í trú sinni og siðavendni. Eins og hjákonan Cara bendir Charles á snemma hatar gamli lávarðurinn konu sína eins og heiftarfullt eldfjall en við höfum enn ekki séð hana þegar þar er komið sögu.

Skrúðfinnurinn Anthony Blanche er hvort sem höfundurinn ætlaðist til þess eða ekki fulltrúi sannleikans í sögunni. Viðvaranir hans í upphafi reynast allar hárréttar eins og hann rifjar sjálfur upp löngu síðar þegar þeir Charles hittast aftur á listasýningu þess síðarnefnda: „I was right years ago – more years, I am happy to say, than either of us shows – when I warned you. I took you out to dinner to warn you of charm. I warned you expressly and in great detail of the Flyte family. Charm is the great English blight. It does not exist outside these damp islands. It spots and kills anything it touches. It kills love; it kills art; I greatly fear, my dear Charles, it has killed you.“ Blanche finnst Charles betri en svo að hann þurfi að snobba fyrir þessum sjarmerandi vitleysingum sem búa í höll vegna forfeðra sinna. Því miður finnst Charles það ekki sjálfum og fólk með minnimáttarkennd er alltaf svolítið leiðinlegt eins og hann er sannarlega í bókinni en Jeremy Irons bjargar honum fyrir horn með eigin mikla sjarma.

Önnur lykilpersóna verksins er aðalsmaðurinn „Boy“ Mulcaster sem er eins og afsökun höfundar fyrir aðalssnobbi sínu. Mulcaster verður síðar mágur Charles en hann er barnslegur og fyrirlitinn botnlaust af ýmsum persónum og sögumanni bókarinnar — eins og raunar margir aðrir — sem þannig sannar að ást hans á Flytefjölskyldunni snúist um eitthvað annað en aðalsblæti. Eða kannski að Charles hugsar hátt, Mulcaster er vísigreifi (viscount) og væntanlega sonur jarls á meðan Sebastian er sonur markgreifa (marquess) sem eru æðstir breskra aðalsmanna á eftir hertogum. Mulcaster var líka bólugrafinn sem unglingur („positively scrofulous“ segir Anthony Blanche) á meðan fegurð Sebastians er orðlögð. Síðar er Charles giftur Celiu systur Mulcasters og virðist fyrirlíta hana botnlaust og finnst mér 8. þátturinn alltaf langóþægilegastur þess vegna, þegar þau hjónin eru stödd í New York og fara síðan yfir hafið til Englands en þar getur Charles endurvakið ást sína á Flytefjölskyldunni. Úr þessu nær hann ekki að spila nógu vel því að hann er á endanum ekki nógu kaþólskur þótt hann fái hugljómun í lokin.