Venus og páfinn
Ég hafði aldrei séð Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg í fullri lengd fyrr en mér bauðst að sjá nýlega uppfærslu Müpa í Búdapest og hins snjalla hljómsveitarstjóra Fischer Ádám í heimahúsi. Var eðlilega áhugasamur eftir að hafa séð Niflungahringinn tiltölulega nýlega. Wagner notaðist við miðaldasagnir í þessari óperu sinni sem var frumflutt árið 1845. Allir þekkja pílagrímakórinn sem var notaður á æskuárum mínum hér á Íslandi í salernisauglýsingu. Hann er ólíkt sterkari sem hluti af dramatík verksins. Blásturshljóðfæri eru fyrirferðarmikil í Tannhäuser enda Wagner undir frönskum áhrifum í æsku sinni. Hann var líka handgenginn miðöldum eins og allir vita og miðaldaskáldin Wolfram von Eschenbach og Walther von der Vogelweide leika hlutverk í óperunni, auk sjálfs Heinrich von Ofterdingen sem Novalis var einmitt að vinna að skáldverki um þegar hann lést (og ég þarf augljóslega að lesa fljótlega) en það er hann sem gengur undir nafninu Tannhäuser í óperu Wagners.
Tannhäuser sjálfur er ekki ólíkur miðaldatrúbadúrum eða jafnvel dróttkvæðaskáldum eins og Hallfreði og Kormáki en þýska heitið er minnesänger. Samanborið við Niflungahringinn er þetta léttara verk og ævintýralegra og á sinn hátt líkara hefðbundinni óperu en ákveðnir þættir úr gesamtkunstwerk-hugmyndinni gægjast inn. Kórinn var skemmtilega notaður í þessari uppfærslu í söngvakeppninni miklu í öðrum þætti og svo auðvitað þegar pílagrímarnir eru á heimleið frá Róm. „Heil“ syngja menn mikið en ekki verður Wagner kennt um þó að aðrir hafi síðar tekið upp þessa kveðju. Gaman fannst mér sem höfundur bókar um smáar persónur í miðaldabókmenntum að smali hafði hlutverk (ófáa slíka hef ég fjallað um) og ekki síður að drengurinn sem söng hlutverkið skuli heita sama nafni og doktorsnemi minn.
Eins og menn muna kannski er Tannhäuser hinn versti hórkarl og þegar óperan hefst in medias res er hann staddur á Venusberg með gyðjunni sjálfri sem er ekki aðeins ósiðlegt heldur trúvilla enda fer svo að hann er afhjúpaður í öðrum þætti en velur að „axla ábyrgð“ eins og það heitir hjá ríkisstjórninni og ganga til páfa. Í þriðja þætti kemur hins vegar fram að páfi neitar honum um aflausn og hann snýr aftur „logandi af girnd“ (eins og það hét í alræmdu sjónvarpsleikriti árið 1987) og hyggst gefast Venus á ný. Ég var farinn að hafa áhyggjur af því að sögulok yrðu eins og í Don Giovanni Mozarts en sem betur fer kann Wolfram vinur hans það eina orð sem bjargar hetjunni en það er nafn hinnar siðsömu Elísabetar og þannig bjargast Tannhäuser frá helvíti á ögurstundu.
Allir söngvarar í þessari uppfærslu stóðu sig með prýði. Stephen Gould (1962–2023) var auðvitað einn frægasti Wagnertenór síns tíma og ber höfuð og herðar yfir aðra í sýningunni, bókstaflega því að hann er ekki smávaxinn maður. Hin ungverska Szabóki Tünde syngur Elísabetu afar fallega, Markus Eiche er sannfærandi Wolfram og hinn dimmraddaði Bretz Gábor er mjög góður Hermann greifi. Hinir söngvararnir í keppninni eru leðurtöffari, náungi sem lítur út fyrir að vera úr Sopranos og annar með svipaðan stíl og Pasolini. Í stuttu máli skortir Ungverjana ekki húmor og þeir hafa góða tilfinningu fyrir dramanu þannig að tónlistin og leikurinn styðja hvort annað vel.
