Lítið eftir af bókinni

Það er ekkert áhlaupaverk að kvikmynda góðar bækur og Den skrattande polisen er án efa ein besta sakamálasaga sem gerð hefur verið; sennilega sú allra besta af tíu skáldsögum Maj Sjöwall og Per Wahlöö um glæp sem komu út 1965–1975. Á dönsku hét hún Endestation mord og það heiti var notað þegar ég sá amerísku myndina eftir bókinni á nýársdag i DR 2, á frummálinu The Laughing Policeman með Walter Matthau, gerð árið 1973. Sennilega sá pabbi hana á sínum tíma og lét ekkert sérstaklega vel af. Sagan fjallar um fjöldamorð í strætisvagni í Stokkhólmi, býsna óhugnanlegan glæp sem allir kenna samstundis vitfirringi um. Það sem er best við þessa sögu er hve fullkomlega óskiljanlegur glæpurinn virðist í fyrstu og hversu margt sýnist ekki ganga upp en samt leysist hann hægt og rólega með rökhugsun lögreglumannanna sem átta sig fyrst á eðli glæpsins — þess háttar vinna sem líkist stundum vinnu fræðimanna er það sem heillar mig einna mest við glæpasögur — en einnig þegar gögn koma smám saman upp úr kafinu sem hægt er að raða saman eins og púsluspili. Við vitum þannig nákvæmlega ekkert um glæpinn þegar sagan hefst og öllu þarf að raða saman, meðal annars sögu fólksins í vagninum.

Öllu þessu er meira og minna sleppt í myndinni sem hefst á að þau tvö fórnarlömb sem skipta mestu máli eru sýnd, öfugt við í bókinni, tengslin þeirra opinberuð og annað er auk heldur að ræða við morðingjann. Þetta er svipuð aðferð og þegar Mýrin var kvikmynduð á sínum tíma og í báðum tilvikum er afleiðingin sú að lausnin verður ekkert sérstaklega óvænt, öfugt við bókina. Í The Laughing Policeman er málsatvikum líka breytt þannig að eitt fórnarlambið skilur eftir sig vísbendingu sem vantaði í bókinni um tengsl við eldri glæp. Tiltekinn maður var frá upphafi grunaður um það verk (ekki sami aðili og morðinginn í bókinni) og það eina sem eftir stendur úr sögunni er fjarvistarsönnun hans sem allt snýst þá um að kollvarpa. Það eru sem sagt fáein minni úr bókinni í kvikmyndinni en aðferðin talsvert ólík og stundum spyr maður sig hvers vegna það sem er sérstakast við söguna hafi meira og minna allt verið fjarlægt. Auk heldur eru engar persónur líkar persónum bókarinnar en við því bjóst maður auðvitað ekki; kvikmyndagerðarmenn eru yfirleitt afar áhugalausir um persónusköpun í skáldsögum.

Samt er The Laughing Policeman ekki leiðinleg bíómynd, þó ekki væri nema fyrir samfélagslýsinguna frá San Francisco 8. áratugarins.; löggurnar fara víða og það er fjölbreytt mannlíf til sýnis sem vekur áhuga og kannski er það aðalatriðið fyrir Stuart Rosenberg leikstjóra fremur en að miðla flókinni fléttu sænska höfundaparsins.. Walter Matthau er ekkert líkur Martin Beck hjá Sjöwall og Wahlöö fyrir utan ástlausa hjónabandið en hann hefur góðan presens fyrir svona myndir og hið sama á við um Bruce Dern sem leikur félaga hans sem er auðvitað ekki heldur neitt líkur Gunvald Larsson að öðru leyti en því að þeim félögum kemur ekkert sérstaklega vel saman. Ekkja eins fórnarlambsins leikur lykilhlutverk en öfugt við bókina slær Walter Matthau hana utan undir sem er afar fjarri hegðun sænsku lögreglumannanna sem Sjöwall og Wahlöö skrifuðu um. Eins er troðið inn í myndina gíslatöku með sérsveitinni sem líkist annarri bók hjónanna (ekki þeirri bestu) og eins eltingarleik beint úr The French Connection en hvorttveggja reynist litlu skipta fyrir sakamálið og ég hefði frekar viljað sjá senur úr sjálfri sögunni sem flestar leiða eitthvað.

Ég er almennt hrifnari af löggumyndum 8. áratugarins en því sem nú er gert vegna hægari hraða þeirra þó að ég muni seint skilja hvers vegna sögur eru aðlagaðar úr því að kjarnaatriðum er sleppt. Walter Matthau náði á nýársdag að minna mig á að lesa Sjöwall og Wahlöö aftur. Ég er svo vel heima í bókum þeirra að eiginlega er það skylda mín að gera frásagnaraðferðum þeirra skil í bók þó að sú bíði enn betri byrs.