Forvitni, ímyndunarafl og óeirð

Um tíu ára aldur dreymdi mig um að gerast arftaki Diderots og semja hið fullkomna alfræðirit sem yrði mun nákvæmara en þau fyrri því að ég hafði þegar séð vankanta á þeim öllum, til dæmis var ekkert þeirra með sérstaka grein um alla forsætisráðherra Ítalíu á 20. öld og það tók mig þannig áratug að vita frekari deili á Adone Zoli en ekki sá ég á þeim tíma fyrir netið og wikipediu sem er að vísu ófullkomin en þó mun fremri en nokkurt prentað rit af sama tagi um 1980. Minna hissa hefði ég eflaust orðið á því að fullorðni ég ritstýrði sjálfur alfræðiriti um bókmenntir þó að ég þykist vita að tíu ára mér hefði þótt afköstin léleg og uppskeran rýr. Ef einhverjum þyki ég grimmur ritstjóri núna þekkir það fólk ekki mig á barnsaldri. Ég var þá eins og síðar alveg laus við hið svokallaða „impostor syndrome“ sem mig grunar iðulega að sé ýmist tilgerðarlegt lítillæti í besta biskupasagnastíl eða hreinlega að gefnu tilefni. Hvað um það gladdist ég við að fá í jólagjöf bókina The Polymath: A Cultural History from Leonardo da Vinci to Susan Sontag (2020) eftir sagnfræðinginn Peter Burke (f. 1937), rit sem ég hafði ekkert vitað um áður. Óvæntar gjafir eru oft bestar.

Rit Peter Burke um alþýðumenningu ármiðalda (1978) þekki ég vitaskuld vel eins og allir hugvísindamenn af minni kynslóð sem um munar . Ég vissi hins vegar ekki að hann væri sjálfur fjölfræðingur (polymath) og sé nú að ég á margar áhugaverðar bækur hans ólesnar. Bókin lýsir alfræðingum eða fjölhæfum hugsuðum miðalda og síðar, en hvörfin í ritinu eru um 1900 þegar múrar rísa milli vísinda sem enn standa. Árið 1917 boðaði Max Weber nýja öld sérhæfingar sem honum var alls ekki þekk. Árið 1959 lýsti C.P. Snow köldu stríði milli hugvísinda og raunvísinda. Þó eru alfræðingar ekki enn horfnir. Burke er ekki frásagnarsagnfræðingur einvörðungu heldur greinandi og áhugaverðastir þóttu mér seinustu kaflar bókarinnar þar sem hann ræðir helstu einkenni fjölfræðinga og það umhverfi sem skapar þá. Hann fjallar um forvitni, einbeitingu, minni, hraða, ímyndunarafl, orku, óeirð og fleiri persónueinkenni en telur þó umhverfið og tækifærin enn mikilvægari til að búa til fjölhæfni. Ég hafði ekki velt vöngum yfir þessu efni fyrr en þótti þetta góður byrjunarreitur (man líka svipuð skrif Sigurðar Nordal um efnið) auk þess sem Burke skrifar þægilegan stíl og vill ná til sem flestra sem væntanlega er annað einkenni fjölfræðinga sem eru vanir að setja sig inn í fjölmörg efni í fyrsta sinn.

Ekki get ég lokið þessu spjalli án þess að amast við þeim plagsið menningarsnauðs fólks að viðhafa orð eins og „nörd“ og „besserwisser“ um fjölfróðar manneskjur (jafnvel eigin börn stundum; sennilega er þetta sama fólk og kallar ungabörn „rassgat“ eða vísar í skoðanakannanir máli sínu til stuðnings) en hvorugt þykir mér fallega sagt eða góð íslenska. Þetta hefur lengi truflað mig en ekki nóg til að ég hefði orð á því en þessi bók er gott tilefni. Er ekki kominn tími til að horfast í augu við að Ísland væri örugglega betra land og fagmannlegra ef fólk væri ekki stöðugt að gera grín að þekkingu og visku?