Eitraður unglingur

Benny virðist vera venjulegur táningur, áhugasamur um kvikmyndir og lifir eins og margir jafnaldrar hans í heimi frétta og ofbeldismynda í endalausum hávaða með margt í gangi í einu. Dag einn drepur hann stúlku með sömu aðferð og þegar svínum er slátrað og nennir ekki einu sinni að leyna því fyrir foreldrum sínum sem standa frammi fyrir því vali að afhjúpa son sinn eða hylma yfir með honum. Að sjálfsögðu fer það ekki vel. Kvikmyndin Benny’s Video (1992) er eitt af fyrstu verkum hins snjalla listamanns Michael Haneke (f. 1942) sem síðar gerði Funny Games (1997) um ekki ósvipað efni og í báðum er hinn austurríski Arno Frisch (f. 1975) í hlutverki snyrtilegs ofbeldismanns án tilgangs. Öfugt við Paul í Funny Games sem er greinilega staddur í eigin leik þar sem hann meðal annars rýfur fjórða vegginn reglulega er Benny sérkennilega daufur í dálkinn mestalla myndina. Tæki og tól eru hans ær og kýr en verknaðurinn sem hann fremur virðist hafa litla merkingu fyrir honum; honum er ekki einu sinni sérlega annt um að halda honum leyndum.

Benny’s Video var önnur kvikmynd Haneke í fullri lengd og vakti nokkra athygli á Cannes á sínum tíma; ekki þó jafn mikla og Funny Games síðar (sem hann endurgerði svo nákvæmlega eins í Bandaríkjunum með hinni frábæru Naomi Watts og fleirum). Hér hefur Haneke strax þróað þann stíl sem síðan hefur verið einkenni hans og snýst um fjarveru tilfinningasemi og væmni sem Haneke lítur á sem fals og blekkingar. Haneke hefur sannarlega oft verið sakaður um grimmd við áhorfendur en hann sýnir þó sjaldan versta ofbeldið í mynd og meðal annars ekki hér. Það sem fer illa með gagnrýnendur og fleiri er hins vegar hvernig hann neitar að færa þeim fullnægjandi sögulok eða verða við væntingum um réttlæti eða sanngirni eða einfaldlega lærdóm. Þetta er áberandi í Funny Games þar sem hundurinn, barnið og að lokum öll fjölskyldan, þrælvölduðustu persónurnar í venjulegri Hollywoodmynd, eru drepin í fullkomnu tilgangsleysi og án þess að búið sé til drama úr því; sjálft lokamorðið er eins og í framhjáhlaupi . Eins er með Benny’s Video, ódæðisverkið er ekki sýnt en við heyrum þó í því og það sem sjokkerar fólk mest er líklega viðbrögð annarra við því eða skortur á þeim og hvernig sök bítur að lokum alla aðra en þann seka.

Benny hefur sem sagt náð sér í byssu eins og þær sem eru notaðar til að drepa svín og þegar hann sýnir ókunnri stúlku (sem aldrei er nafngreind) hana eftir að hafa skemmt henni áður með myndbandi frá slátrun hleypir hann hugsanlega óvart af en heldur síðan áfram og gengur að lokum frá stúlkunni, hugsanlega í fáti en þó með brotavilja. Þetta er ekki síst hrollvekjandi þar sem Benny hefur komið fyrir sjónir sem eðlilegur efri millistéttardrengur, frekar kurteis unglingur miðað við marga. Eftir vígið gengur hann fyrst hreint til verks að fela líkið og gramsa í eigum stúlkunnar en gefst síðan upp á því og fer að sinna heimanámi í rólegheitunum og spjallar við vin sinn í símanum eins og ekkert sé og raunar allsnakinn á milli þess sem hann reynir að þrífa af veikum mætti. Þar sem strákurinn er stöðugt með myndavél í gangi er þar að auki til upptaka af morðinu sem hann hefur enga drift til að eyða. Eini munurinn á honum fyrir og eftir er að hann lætur raka af sér hárið en óskýrt er hvers vegna eða hvað það merkir — er hann að leika fanga?

Foreldrar Bennys taka fyrst aðeins eftir Belsenfangahárinu en síðan koma þau að syni sínum horfa á upptöku af morðinu og eru þá alveg ráðalaus og skelfingu lostin. Þau fara síðan strax að ráðgera hvort hægt sé að halda þessu leyndu eins og hverju öðru slysi og sinna sínum foreldraskyldum með því að koma stráknum burt úr vandræðunum, alla leið til Egyptalands. Öfugt við soninn eru þau slegin yfir atvikinu og mamman jafnvel talsvert þjökuð af harmi en þó staðráðin að bjarga syninum sem þau ímynda sér að sé kvíðinn og hræddur þó að við sjáum það í raun aldrei á honum. Í stuttu máli eru þau nokkurn veginn eðlilegar og skynsamar manneskjur sem áhorfandinn á varla erfitt með að finna til samúðar með en kvikmyndaauga Hanekes er í staðinn nálægt hinum siðblinda Benny sem aldrei sýnir viðeigandi tilfinningar eftir voðaverkið og verður að lokum foreldrum sínum að falli, enn og aftur án skýringa. Í list sinn er Haneke svolítið eins og nykurinn sem fer aldrei með riddara sinn þangað sem ferðinni er heitið heldur allt aðra leið og stundum í ófærur.

Þar sem Benny er stöðugt með myndavél á lofti virðist koma til greina að persóna hans sé áfellisdómur yfir stétt Haneke sjálfs. Enginn vafi er á að það er höfuðatriði í sögunni að Benny lifir í stanslausum hávaða úr öllum áttum. Myndir Hanekes eru einmitt alltaf fullar af hljóðum, ekki fallegri tónlist heldur yfirleitt ágengum umhverfishljóðum — hann var á undan Dogma-hópnum að því leyti — sem hafa ekki alltaf augljóst hlutverk í sögunni. Kvikmyndinni lýkur á slíkum dularfullum umhverfishljóðum þegar foreldrarnir hafa verið handtekin en Benny sjálfur virðist laus allra mála og sést að lokum ganga sallarólegur niður stiga.