Blóðvellir tilviljana
Vinur minn lánaði mér skáldsöguna The Killer Angels (1975) eftir Michael Shaara (1928–1988) sem ég hafði aldrei heyrt getið áður, en hún fjallar um orustuna blóðugu við Gettysburg sem ég vissi auðvitað margt um en aðallega ávarpið sem Lincoln hélt eftir hana. Shaara barðist sjálfur í Kóreustríðinu og miðlar þeirri reynslu í ýmsum skáldverkum sínum. The Killer Angels vakti athygli á sínum tíma fyrir nákvæmni og raunar hafa sumir lesendur tekið henni sem sagnfræðiriti fremur en skáldverki. Í mínum huga dregur það ekkert úr skáldlegu gildi hennar að fylgja heimildum vel. Nýleg skáldsaga Jökuls Gíslasonar um Arctic hefur marga sömu kosti og saga Shaara þó að íslenskar örlagasögur hafi ekki alveg sömu ákefð.
Eitt af því sem Shaara hefur sérlega góðan skilning á er herstjórnarlist og það er greinilegt að hann hefur komist að því að góðir hershöfðingjar þurfa fyrst og fremst góða almenna greind en ekki sértæka menntun og á það við um báðar aðalpersónur sögunnar, Longstreet og Chamberlain (snemma kemur fram að sá síðarnefndi kenndi ritun og stílfræði við háskóla fyrir stríðið). Hið sama gildir um stjórnmál en ef stjórnmálasaga seinustu missera sannar eitthvað er það að almenn greind er mikilvægari en sérfræðiþekking. Þegar kemur að árinu 2026 verður sennilega eitt helsta verkefni þeirra sem rannsaka Íslandssögu framtíðarinnar hvers vegna hagfræðingar eru flestum lélegri í hagstjórn. Hið sama á við um ýmsa herforingja þrælastríðsins þar sem atvinnumennirnir reyndust stundum ólíkt verri en nýgræðingarnir. Grant hafði þannig tiltölulega litla reynslu af herstjórn þó að færi megi rök að því að hún hafi nýst honum vel.
Eitt af því sem Shaara sýnir vel í sögu sinni er hvernig mestu bardagar eru stundum ávöxtur handahófskenndra aðstæðna og misheppnaðrar herstjórnarlistar. Báðir aðilar hálfpartinn álpuðust út í orustuna miklu, Lee hugðist fresta bardaganum uns allar herdeildir hans væru mættar en missti stjórnina og John Buford var kominn með sína menn á besta stað þegar menn Lee voru enn að mæta á staðinn. Shaara reynir að lýsa orustunni eins og hún var, í tilgerðlausu máli og skapa sem minnst. Ekki vantar dramatíkina í viðburðinn sjálfan og Shaara nær góðu sambandi við það, sérstaklega þegar Winfield Hancock mætir á svæðið og tekur afdrifaríkar ákvarðanir um að víkja eigi. Við fáum fátt að vita um það sem gerðist eftir bardagann.
Árið 1993 var skáldsagan kvikmynduð undir heitinu Gettysburg og þótti fylgja bókinni nákvæmlega. Meðal leikara voru Tom Berenger (Longstreet), Jeff Daniels (Chamberlain), Martin Sheen, Maxwell Caulfield, C. Thomas Howell, Richard Jordan og Sam Elliott. Hún fékk góða dóma en tapaði miklum fjármunum.
