Meursault er sama

Ég hef ekki séð gömlu Visconti-myndina frá 1967 (með Mastroianni) eftir hinni frægu skáldsögu Nóbelsverðlaunahafans Albert Camus, Útlendingnum, en með svarthvítu kvikmyndinni L’Étranger (2025) hefur hinn oftast litríki François Ozon sannarlega fest sig í sessi sem einn mikilvægasti franski leikstjórinn sem nú starfar. Ég hef lengi haldið upp á öfgafulla fagurfræði Ozon en hann hneigist vissulega til melódrama og í þessu tilviki get ég ekki verið viss um að helstu aðdáendur Camus á borð við mömmu mína sálugu hefðu fylgt honum eftir alveg í blálokin þegar hann reynir aðeins of ákaft að halda að okkur póstkólónískri túlkun en kannski líka sálfræðilegri, að minnsta kosti framan af. Mersault í þessari kvikmynd virðist stundum svo sljór að nútímamaðurinn veltir fyrir sér hvað sé að stráknum og hvort hann þurfi lyfjameðferð en sú túlkun er ekki sótt í bókina þar sem sinnuleysi Meursault er aðallega stæk skynsemishyggja og andóf gegn fyrirframgefnu siðferði, í stuttu máli hin fræga tilvistarstefna sem Camus boðaði.

Mér fellur samt mjög vel við fagurfræði myndarinnar, ekki síst að hún er öll svarthvít og virðist eiginlega stokkin 75 ár úr fortíðinni og skarpar andstæður svarthvítunnar eru nýttar afar vel, ekki síst í fyrri hlutanum. Aðalleikarinn Benjamin Voisin er myndarlegur á gamaldags hátt, ekki ósvipaður Camus sjálfum jafnvel — hann hefur löngum þótt heitasti Nobbinn á mínu heimili. Myndavélin er svo föst við andlit Voisins að líkja má við myndgælur og áhorfandinn hlýtur að fylgjast heillaður með aðalpersónu Ozons svitna, reykja og segja sem fæst. Útför móðurinnar í upphafi er eitt sterkasta og framandlegasta atriði myndarinnar og hvernig Meursault harðneitar ítrekað að fylgja siðvenjum um hvernig syrgjendur skuli hegða sér jafnvel þótt hann beri vissulega svart bindi og sorgarband. Meursault er því aldrei virðingarlaus en á hinn bóginn er hann einkennilega passívur og fjarlægur, í þessum kringumstæðum og áfram.

Meursault er þó á sinn hátt afar mennskur og samt óglaðlegur lífsnautnamaður. Hann reykir eins og strompur, drekkur vín látlaust, snæðir blóðmör og fer á ströndina þar sem kærastan Marie er fljót að dragast að honum sem vonlegt er, maðurinn með þessa magavöðva. Þau fara saman í bíó á gamanmyndina Le Schpountz með sjálfum Fernandel (sem ég bar strax kennsl á enda lék hann ævintýrahetjuna Ali Baba í sjónvarpinu í bernsku minni) og allir hlæja nema Meursault sem einbeitir sér að káfinu. Síðan enda þau í rúminu á fyrsta degi enda engin deitmenning í fortíðinni og Ozon stillir sig eðlilega alls ekki um að sýna okkur kynfæri og rasskinnar Voisins án þess að það sé mikilvægt því að Evrópumenn telja mannslíkamann óklámfenginn, öfugt við amerísku púrítanaklikklingana. Meursault þykir sennilega vænt um kærustuna á sinn yfirvegaða og hægláta hátt og er jafnvel til í að giftast henni þótt hann langi ekki til þess. Rósemd hans verður sláandi, ekki síst hjá ófríða nágrannanum sem sífellt er að öskra á hundinn sinn eða hinum með yfirskeggið sem lemur alsírska kærustu sína og finnst það sjálfsagt. Það er sá gaur sem dregur Meursault smám saman inn í deilur sínar við ögrandi bróður kærustunnar sem Meursault drepur að lokum að tilefnislausu, kannski þegar hann fær sólsting eða sakir erótísks ójafnvægis (sem er algengt þema hjá Ozon).

Hið tilgangslausa mannvíg og réttarhöldin í kjölfarið þar sem sorgarviðbrögð morðingjans móðurlausa skipta öllu máli eru lykilatriði í myndinni eins og bókinni og vel útfærð. Minna fannst mér koma til einvígis Meursault við prestinn í lok myndarinnar þar sem sakamaðurinn missir stjórn á sér og þar með virðist presturinn koma við kaunin á honum. Þetta verkaði öðruvísi á mig í bókinni en raunar sá ég aldrei Meursault fyrir mér eins og folann Voisin. Almennt held ég að ýmsum þætti það verra að afstaða Meursault sé gerð að sálrænum kvilla fremur en að vera fyrst og fremst skynsamleg afstaða sem að vísu er ekki í takt við margar tuggur sem stjórna samfélögum.

Albert Camus var vissulega fæddur og alinn upp í Alsír og Útlendingurinn gerist þar enda velur Ozon að ramma hana inn í nýlendustefnuna. Sagan fjallar samt ekki beinlínis um ástandið í Alsír sem Camus ræddi sannarlega á öðrum vettvangi. Útlendingurinn fjallar umfram allt um takmarkandi og þvingandi heimsmynd sem stöðugt breiðir yfir hið lítt skiljanlega eðli tilverunnar. Kannski er þetta mikilvægasta bók 20. aldar og ég er ekki handviss um að Ozon nái að koma því til skila til ólesinna þó að hann sanni sig með myndinni sem áhugaverður leikstjóri sem færir okkur sannarlega alla leið á daga Camus þó að hann hafi ef til vill ívið meiri áhuga á aðalleikara sínum en tilvistarstefnunni.