Úr sturtu í lyftu

Í kvikmyndinni Dressed to Kill (1980) sem Brian de Palma (f. 1940) leikstýrði áður en hann gerði garðinn frægan með Hinum ósnertanlegu (1987) eru tvær langar magnaðar senur og eitt áhugavert en óvenjulegt samband þó að myndin sé stundum losaralega upp byggð og boðskapurinn standist tímans tönn illa. Hún hefst á langri nektarsenu þar sem hin fræga leikkona Angie Dickinson (sem enn lifir í hárri elli) er látin strjúka sig alla í sturtu með mikilli áherslu á brjóst og kynhár (í raun var þetta statisti). Angie leikur ófullnægða miðaldra gifta konu í New York sem fer á listasafn eftir að hafa borið sig upp við góðlátlegan sálfræðing (leikinn af Michael Caine). Þar hittir hún miðaldra mann með dökk gleraugu og þau elta hvort annað um safnið góða stund, síðan út á götu, upp í bíl og að lokum upp í rúm. Þegar áhorfandinn er orðinn innlifaður í þessi kynni uppgötvar konan að hún hefur gleymt giftingarhringnum hjá þessum ókunna manni og snýr aftur til þess eins að vera óvænt myrt í lyftunni af hávaxinni ljóshærðri konu sem hefur verið að elta hana um hríð þó að það sjái varla nokkur maður í fyrsta áhorfi en ég var að sjá myndina í annað sinn í janúar. Angie er semsagt Janet Leigh í þessari mynd, virðist vera aðalpersónan uns hún. er óvænt myrt á hrottalegan hátt. Brian de Palma var enda mikill aðdáandi Alfred Hitchcock og það sést á vísuninni í fléttu Psycho en líka sjónarhorninu í myndatökunni sem er sótt til meistarans á köflum. Og þó að fléttan í Dressed to KIll sé kannski frekar kjánaleg er margt gott við stílinn og de Palma lítill eftirbátur Alfreðs sjálfs sem ég hef nú séð í heild sinni utan fáeinar fyrstu myndirnar eins og sumir lesendur mínir muna eflaust.

Það eru sem sagt tvær aðalpersónur í Dressed to Kill svipað og í Psycho (1960) forðum daga og raunar einnig skáldsögunni Reykjavík (2022) síðar (ég er ósammála Félagi íslenskra bókaútgefenda um að glæpasögur séu ekki skáldsögur).. Fléttan í Psycho virtist í fyrstu snúast um þjófnað og í Dressed to Kill um kynsjúkdóma en báðum þessum örlagaríku þemum er kippt úr sambandi í miðju kafi, í þessu tilviki þegar þriðjungur er liðinn af kvikmyndinni og Angie er óvænt myrt af ljóshærðu konunni sem hafði verið að góna á hana í laumi eins og einnig var gert í Psycho, þó ekki beinlínis gegnum gægjugat. Þá tekur vitnið að lyftumorðinu við hlutverki aðalpersónu, lúxusgleðikonan Liz sem er leikin af Nancy Allen, leikkonu sem er mjög tengd við verk de Palma (var til dæmis vonda stelpan í Carrie). Morðinginn (ljóshærða konan) hefur líka séð vitnið en einnig hreingerningarkona nokkur sem sá Liz halda á hnífnum sem hún hafði tekið upp eins og fólk er alltaf að gera í kvikmyndum (m.a. Cary Grant hjá Hitchcock). Liz liggur því undir grun og þarf að leysa málið í félagi við táningsson hinnar látnu, unga uppfinningamanninn Peter sem er kannski ódæmigerðasta persónan í myndinni þó að de Palma hagnýti hann alls ekki nógu mikið. Táningurinn Keith Gordon var í allmörgum stórmyndum 1978–1986, m.a. Christine, og var einn örfárra ungra leikara sem sást stundum með gleraugu en gerðist kvikmyndagerðarmaður og hætti að leika 25 ára gamall.

Böndin berast fljótlega að sjúklingahópi sálfræðingsins Elliott sem er leikinn af Michael Caine en í raun er það hann sem reynist vera hin ljóshærða Bobbi, hugmynd afþreyingarmenningar ársins 1980 um transkonu sem er lítt í takt við viðhorf nútímans en ég man að fyrirbærið vakti hroll og furðu margra í kynfræðslunni í 11 ára bekk sem var einmitt um það leyti. Þetta var sannarlega óvenjulegt hlutverk fyrir Caine sem var þó að sækja í sig veðrið sem alhliða leikari á þessum árum (þetta var skömmu áður en Madness sömdu lag um hann). Elliott og Bobbi eru eins konar Jekyll og Hyde, eða Norman Bates og „mamman“. Elliott virðist lengi klár og yfirvegaður með allt sitt á hreinu en í raun er hann bandbrjálaður og morðóður í gervi Bobbi. Ekki minnir mig að þetta hafi komið mikið á óvart á sínum tíma, ekki einu sinni þegar ljóskurnar reynast vera tvær (önnur þá lögga) en hitt frábæra atriðið í myndinni er þegar gleðikonan er komin í neðanjarðarlest og virðist vera eins og lús milli tveggja nagla, hinnar ógurlegu transkonu og hóps af árásargjörnum blökkumönnum. Æsispennandi og vel hannað atriði þó að ekki sé það í takt við framsækin viðhorf seinni tíma.

Eftir að Angie hverfur úr myndinni er það besta við hana samvinna lúxushórunnar og unga uppfinningamannsins sem eru geðþekkt par þó að misaldra séu. Jafnvel stefnir í að þau taki saman í lokin en af því verður þó aldrei og de Palma kannski hræddari við þetta tema en morðóðar transkonur eða hættuleg blökkumannagengi og það jafnvel á þeim tíma sem táningar töldust fremur til fullorðinna en barna. Fléttan um Elliott/Bobbi, tvö kyn í einum líkama, er aftur á móti eiginlega vandræðalegt rugl (þetta veit ég síðan ég bjó hjá transkonu í nokkrar vikur árið 1998) og nær að verða hálfu forneskjulegra en fléttan um mömmu Norman Bates í Psycho þar sem áherslan er skynsamlega á hið einstaka fremur en hið almenna. Myndinni lýkur á fremur langdregnu „sturtuatriði“ (því seinna í myndinni) þegar Bobbi snýr aftur en það reynist bara vera illur draumur Liz sem er hugguð af Peter, bæði í náttfötum þó að þau gisti í sömu íbúð. Siðsemin vinnur þannig að lokum þó að martröðum sé greinilega ekki lokið.