Glíman við engan

Núna í janúar las ég Herakles eftir Evripídes (480–406 f.kr.) í fyrsta sinn, bæði í enskri þýðingu eftir Anne Carson og síðan íslenska þýðingu Helga Hálfdanarsonar. Líklega kynntist ég Herakles fyrst í bókinni Goð, menn og meinvættir (1979) í þýðingu Sigurðar A. Magnússonar sem við lúslásum á sínum tíma á ýmsum bókasöfnum. Auðvitað man ég enn eftir Herakles og þrautum hans þökk sé Sigurði A. en einnig Agöthu Christie sem notaði þær í smásagnasafni um Hercule Poirot. Leikrit Evripídesar fjallar þó ekki um þær heldur þegar Herakles myrðir konu sína og börn í brjálsemiskasti og stafar það af bölvun Heru en henni var að vonum illa við þennan lausaleikskróga eiginmannsins. Leikritið mun hafa verið frumflutt fyrir 2440 árum eða svo og er tragedía á borð við Oresteiuna sem Þjóðleikhúsið sýndi um jólin. Ég komst ekki á þá sýningu en í staðinn kynnti ég mér tragedíur ásamt fólki sem skilur þær betur en ég, verandi forvitinn maður jafnvel á gamals aldri. Eins er ég áhugasamur um þýðingar og sérstaklega skáldlegar þýðingar sem líta má á sem ný listaverk.

Af þeirri gerð er Grief Lessons: Four Plays by Euripides (2006) sem síðar kom út í listaverkinu H of H Playbook (2021) eftir kanadísku og nú íslensku skáldkonuna Anne Carson. Þetta er afar listræn þýðing, trygg söguefninu en fersk eins og hún sé glæný og ort í gær og iðulega meinfyndin; ég fann næsta auðveldlega tíu eftirlætissetningar í henni. Carson gerir textann að sínum eins og Jónas gerði við Heine. Þetta finnst mér betra en svokallaðar „tryggar“ þýðingar vegna þess að mesta tryggðin sem hægt er að sýna góðum texta er að breyta honum í annan góðan texta. Eðlilega geta aldnir textar virst stirðir við fyrstu sýn þó að þeir hafi upphaflega verið allt annað en það. Eftir löng kynni við Íslendingasögurnar finnst mér þær bæði lifandi og skemmtilegar en skil þó alveg að öðrum finnist það ekki við fyrstu sýn. Lestur minn á Njálu árið 2020 snerist allur um að koma túlkun í textann í von um að einhver skildi hann betur. Sama reynir Anne og tekst listavel í sínum magnaða texta sem er einfaldur og nútímalegur en um leið afar fagur og listrænn og ekkert fjær frumtextanum en aðrar þýðingar. Skáldin kunna þann galdur að fanga hið einfalda og þó ósjálfsagða í einu. Þessi texti gerði persónurnar áhugaverðar og aðgengilegar, skiljanlegar án þess að vera flatar.

Helgi Hálfdanarson (1911–2009) gaf leikritið út í Grískum harmleikjum (1990), því mikla þýðingarstórvirki. Hjá honum er öll áherslan á brag leikritanna enda var Helgi einstakur þýðandi leikrita undir upprunalegu bragarháttunum vegna þess að hann elskaði hrynjandi og form ljóða. Þýðing Helga er því falleg enda máltilfinning hans einstök en kannski ekki endilega mjög skiljanleg nútímafólki þó að færa megi rök að því að hin fagra íslenska sem varð staðallinn á fyrstu áratugum lýðveldisins hafi alls ekki verið neitt sérlega flókin eða torskilin. Á þessum stíl hafði Helgi einstakt vald. Lesandinn nýtur þýðingarinnar best með því að lesa hana hátt og heyra taktinn í henni. Minnsti munurinn á þýðingu Helga og Anne er þegar kemur að kórnum sem er kannski eilítið kjánalegur við fyrstu sýn nútímamannsins en flytur þó sumar mögnuðustu setningar verksins, t.d. lokasetninguna sem hjá Anne er: „We go in pity, we go in tears. / For we have lost our greatest friend.“ Næstum eins og dægurlagatexti en mörgþúsund ára gamall að uppruna.

Báðar þessar þýðingar eru sjálfstæð listaverk þó að þær færi lesendum einnig fjarlægan texta. Úr verða textar sem hægt er að njóta en þó á afar ólíkum forsendum þar sem þýðing Anne snýst um merkingu en Helga um hrynjandi og brag. Nákvæmlega sami munur var á upplestri okkar fimm rithöfunda á Passíusálmunum árið 2017 (ég hallaðist að merkingunni en aðrir að hrynjandinni; hvorugt er endilega betra en hitt). Að lokum má geta þess að Grief Lessons kemur því vel á framfæri að Evrípídes var að glíma við flókna og merkilega hluti; um leið er leikrit hans skemmtilega ófyrirsegjanlegt og laust við tuggur jafnvel þótt maður þekki söguna fyrir, nánast hvert atriði kemur á óvart og fylgir engri forskrift þannig að þessi aldni texti er að minnsta kosti í gerð Carson ferskari en margt efni frá 3. áratug 21. aldar.