Dauðinn og gestrisnin

Í formála að þýðingu sinni á Alkestis Evripídesar í Grief Lessons líkir Anne Carson leikritinu við verk Hitchcocks og ég sá líkindin þegar ég las leikritið. Ein fyrsta persónan sem birtist er Dauðinn sjálfur persónugerður (Θᾰ́νᾰτος) sem vomir síðan yfir verkinu. Hann rabbar við guðinn Appollón sem hafði lofað smákónginum Admetos að lifa lengur en lögmál ævinnar leyfðu ef annar dæi í hans stað og um þetta snýst fléttan því að það er Alkestis drottning Admetos sem að. lokum kýs að deyja fyrir mann sinn en lifir kannski samt vegna afskipta Heraklesar sem berst við Dauðann fyrir vin sinn. Carson bendir á að leikritið sé ekki auðflokkanlegt vegna þess að þrátt fyrir harkalega sögufléttu brýtur það ýmsar reglur harmleiksins. Líklega var það samið sem satýrleikur ætlað sem „comic relief“ eftir þrjá harmleiki en það er ekki heldur dæmigert sem slíkt og kannski vildi Evrípídes vera ólíkindatól að sið góðra höfunda. Það er furðu hnyttið og þó að gamansemi fyrri alda sé aldrei auðfundin er erfiðara að finna hana ekki í öllum stikkómýtanum (στιχομυθία) milli persónanna — ég lagði kapp á að læra einmitt þetta hugtak í fyrsta bókmenntanámskeiði mínu í Háskólanum haustið 1990 – sem Anne Carson færir lesendum á líflegri, einfaldri en hljómfagurri ensku.

Orðaskipti Apollós og Dauðans gætu þess vegna verið úr glænýjum Netflix-þætti þó að þau séu ævaforn og lógíkin í því er að ef eitthvað er sígilt þá þarf það að geta verið áhugavert ekki aðeins sem fornminjar (eða fornminj). Það sem sést vel er hvernig sólguðinn er fullur af kænsku og brellum og er til í að snúa sannleikanum á ýmsa vegu en Dauðinn er ósveigjanlegur og að eigin mati prinsippfastur. Engar undantekningar, segir Dauðinn. Honum ber það sem honum ber. Hann kærir sig ekki um tvöfalt siðgæði hinum ríka til handa. Hér takast á það sem Hallvard Lie kallaði „idealisten og realisten“ í bók sinni um ræður í Heimskringlu forðum daga. Apolló nær þó að spá því að síðar komi maður (Herakles) sem reynist fús að glíma við Dauðann og sigra. Eftir þetta kemur kór fimmtán roskinna manna frá bænum og syngur og dansar sinn hluta af textanum. Þeir harma lát Alkestis en viðurkenna þó að það sé enn óvíst hvort af því verði. Admetos sjálfur virðist hálf hissa að það sem samið hafði verið um sé beinlínis að gerast núna — minnir að því leyti á ráðherra sem hækkar öll gjöld og er hissa yfir verðbólgunni í kjölfarið. Þjónarnir gefa til kynna að Alkestis sé eins og köttur Schrödingers, lifandi og dauð í senn. Síðar kemur Herakles í heimsókn til Admetos en honum er ekki sagt hvað hafi skeð og því neyðist hann til að bjarga konunni sem eins konar yfirbót fyrir að hafa rofið sorg heimilisins eða verðlaun fyrir gestrisni Admetos á verstu stund ævinnar.

Herakles færir Admetos síðar dularfulla konu til varðveislu sem gamli maðurinn er þó tregur að taka við því að hann hefur lofað Alkestis eilífri tryggð. Þeir stikkómýtast heilmikið um þetta áður en Admetos lætur þetta eftir hálfguðinum og fær þá eigin látnu konu til baka en að vísu í þagnarbindindi í þrjá daga. Þras þeirra er svolítið steikt, ekki blasir við hvers vegna Herakles sagði ekki bara strax hvaða kona þetta væri og maður fær enga sérstaka tilfinningu fyrir mikum harmi hér eða áður í leiknum — en kannski á áhorfandinn einmitt að finna fyrir honum þess vegna. Þvert á móti er Herakles að vinna fremur vanþakklátt afreksverk og laumast síðan burt og segist þurfa að sinna sínum þekktu goðsögulegu þrautum. Alkestis og Admetos geta haldið áfram hjónabandi sínu — spurning hversu góður mórallinn hafi verið eftir að hann fórnaði henni fyrir sjálfan sig – og kórinn dregur eftirfarandi ályktun af öllu saman:

Þetta er sérkennilega kjarnyrt, nokkuð í stíl okkar eigin fornsagna á góðri stund. Kórinn fagnar ekki beinlínis heldur lýsir yfir undrun sinni og eins konar antíklímaxi: ekki varð af hinum boðaða harmi heldur komu guðirnir þeim á óvart. Svona fór um sjóferð þá, syngur kórinn að lokum, kannski álíka harmþrunginn og Þrjú á palli.