Vókmenntir og frændkofar

„Þetta eru vókmenntir en ekki bókmenntir“ sagði hagmæltur kunningi minn einu sinni þegar menningarverðlaun voru afhent og enn einu sinni vann bók sem fjallar um efni sem er mjög mikið í fréttum (gróðurhúsaáhrifin, flóttamenn, neteinelti, rasismi, staða transfólks og þar fram eftir götunum) og fólki fannst þar af leiðandi afar vanrækt enda fátt ófrumlegra en fréttir. Frekar ódýrt skot, hugsaði ég en þó ekki alveg laus við virðingu fyrir nýyrðinu. Er ekki Kofi Tómasar frænda þá vókmenntir líka? sagði ég á móti og hann svaraði um hæl: „Jú, hræðileg bók“, og glotti. Ég hugsaði þá að ef Harriet Beecher Stowe hefði fæðst 150 árum síðar á Íslandi væri hún örugglega að ritdæma bækur í Kiljunni en það er önnur saga.

Öfugt við þennan kunningja minn er ég samt ekki alfarið á móti vókmenntum. Stundum þarf slíkar og jafnvel geta þær jafnvel verið bókmenntir líka þó að þær séu yfirleitt frekar bláttáfram og ætlaðar þeim sem vilja ekki hugsa óþægilega mikið. Það er samt eitthvað við að halda skilvíslega til haga yfirborðsþáttum eins og kynþætti, kyni, aldri, samfélagsstöðu og þar fram eftir götunum í bókum sem truflar mig. „Ertu fasteignasali?“ spurði Gore Vidal einhvern tímann mann sem vildi endilega ræða list við hann á þessum nótum. Kofi Tómasar frænda er samt gott dæmi um metsölubók sem var mikilvæg og er enn þótt ekki væri nema sem góð heimild um tíðarandann þó að kannski hafi umræðugildið verið meira en listræna gildið. Þar hjálpaði til að Beecher Stowe barðist fyrir málstað sem að einhverju leyti er sígildur þó að sannarlega hafi mikið verið snúið út úr Tómasi frænda og hann síðar gerður að neikvæðri staðalmynd. Bókin hefur líka orðið fyrir heilbrigðri gagnrýni en ekki sýnist mér neitt af henni draga úr vægi hennar sem sögulegu gagni. Metsölubók Beecher Stowe lifir því góðu lífi þó að dregið hafi talsvert úr vókmenntagildinu með breyttum viðhorfum.