Allir eru sveittir í Mexíkó

Kvikmynd Orson Welles Touch of Evil (1958) hefur heitið Hin blindu augu lögreglunnar, Blinda réttvísinnar og Snefill af illsku á íslensku og ég mun hafa séð hana áður í sjónvarpi en fannst hún verðskulda annað áhorf nú í sumar, þótt ekki væri nema á spjaldtölvu og með aðstoð rússneskrar netsíðu. Líklega hef ég enda aldrei fyrr en nú séð þessa gerð sem var klippt saman með hliðsjón af óskum leikstjórans Orson Welles sjálfs árið 1998 og fékk mun betri viðtökur en hin upphaflega kikmyndahúsagerð sem kvikmyndaverið hafði hrifsað af Welles áður en hún var frumsýnd á sínum tíma. En kannski var aðalmunurinn aldrei á gerðunum heldur tíðarandanum. Myrkurmyndir voru óðum að hverfa úr tísku í Hollywood undir lok 6. áratugarins og þessi þótti fjarska tilgerðarleg í Vesturheimi. Sem hún er, en ekki er öll tilgerð vond. Kannski höfðu Bandaríkjamenn ekki enn fengið brennandi áhuga á spilltu réttarkerfi, fölsuðum sönnunargögnum og spilltum yfirvöldum svona löngu fyrir Watergatemálið — Welles vann það afrek í myndinni að vitna í Nixon 15 árum áður en forsetinn sjálfur sagðist ekki vera bófi í sjónvarpi. Strax 1958 fannst Evrópumönnum hún aftur á móti mun betri; Belgar veittu henni til dæmis strax ýmis verðlaun og síðar fór evrópski smekkurinn góðu heilli að hafa æ meiri áhrif á þann bandaríska.

Sagan gerist á landamærum Bandaríkjanna og Mexíkó sem enn eru álitin landamæri okkar hinna vestrænu yfirburðamanna og þriðja heims lýðsins og þó að varnargarðurinn sem Trump vildi reisa á sínum tíma hafi ekki verið vinsæll í fjölmiðlum á sínum tíma vantar þar samt nú ekki evrópska og íslenska jábræður hans sem tala fjálglega um landamæraeftirlit og taka oft sérstaklega fram að þeir séu ekki rasistar sem er gott því að þá veit maður það. Welles er myndrænn leikstjóri og fyrir honum voru svarthvítar kvikmyndir fyrst og fremst leikur með ljós og skugga. Jafnvel Óþelló hans sem ég sá í Háskólabíó um 2010 er gjörólíkur öðrum kvikmyndum eftir Shakespeareleikritinu og ég fílaði það. Alveg eins og í Touch of Evil er mikil áhersla á sveitt andlit og Welles nýtir sér vel sinn eigin tröllslega vöxt þar sem hann líður reglulega inn í skotin og út úr þeim, áður en hann hreinlega hrynur undan eigin þunga í lokin. Welles túlkar spilltu lögguna Quinlan sem sorglegan falleraðan Shakespearekóng. Hetja myndarinnar er aftur á móti sjálfur Charlton Heston í gervi mexíkóska saksóknarans Vargas: Heston var frægur fyrir að spanna allan tilfinningaskalann frá A til B (pabbi heitinn rifjaði stundum upp hann hvæsa „marabúnta“ í kennslaatriði gamallar náttúruhryllingsmyndar um gráðuga maura) en í höndum snjalls leikstjóra gat Charlton nýst vel sem táknmynd hins skýrmælta heiðarleika. Það er þó ekki síður Janet Leigh í hlutverki bandarískrar næpuhvítrar eiginkonu Vargas sem er söguhetjan. Meðan Vargas hangir með hinum köllunum og afhjúpar spillingu bandarískra yfirvalda plantar hann henni á mótel þar sem hún virðist vera eini gesturinn, eigandinn pervert og maður vonar auðvitað að hún fari nú alls ekki í sturtu.

Strax í upphafi kvikmyndarinnar er frú Vargas áreitt af klepruðum mexíkóskum glæpamönnum og áhorfandinn er látinn halda að þeir verði helstu skúrkar myndarinnar en síðan kemur í ljós að köngulóin í vefnum er raunar hinn gerspillti lögreglustjóri sem er ekki síður snertur af illskunni. Djöfulleg ráðagerð hans beinist að Vargashjónunum og er þetta flókin flétta sem erfitt er að muna en í þetta sinn gerði ég enga tilraun til þess heldur naut myndlistarinnar og atriðanna, ljósanna og skugganna og risavaxinna andlitanna í nærmynd. Rannsóknaraðferðir löggunnar snúast einkum um að hrópa á sakborninga og tukta þá til. Quinlan og kónar hans leysa mál með því að falsa sönnunargögn og koma saklausum í bobba. Flestar persónur myndarinnar virðast brenglaðar og skuggalegar (utan einn gaur með gleraugu) en enginn leikur af meiri ákefð en Orson Welles — Bandaríkjamenn tala stundum um að leggja sér leikmyndina til munns og það á sannarlega við Welles en raunar leika allir af miklum krafti í. myndinni. Fær maður samúð með Welles? Já, myndatakan sýnir hann sem brjóstumkennanlegan bófa sem þjáist kannski ekki minna en eigin fórnarlömb. Aðstoðarmaður hans Menzies virðist fyrst meðsekur en að lokum reynist hann hafa trúað í einlægni á heiðarleika séffans sem sennilega var fyrir hendi áður en vörður laganna fór að stytta sér leið allrækilega.

Drjúgur hluti myndarinnar eru atriði með 5-6 karlmönnum að rífast um lög og réttlæti á meðan Janet Leigh heldur til ein í mótelinu sem verður æ meir líkt og hreinsunareldurinn sjálfur og hún ofsótt þar af demónískum klepruðum og húðdökkum smáglæpamönnum; þetta er lítið skárra en önnur mótelatriði með Leigh frá þessum tíma. Þar birtist meðal annars hin þekkta leikkona Mercedes McCambridge í smáu hlutverki sem glæpakvendi en við fáum áður að sjá hina ungversku Zsa Zsa Gabor sem rekur pútnahús. Ég þekkti rödd hennar auðvitað um leið enda alinn upp við Hefðarkettina þar sem systir hennar Eva talaði fyrir kattamömmuna. Þó að við séum stödd í heimi þar sem konur eru einkum í að reka hóruhús er Welles sannarlega einn þeirra fáu leikstjóra sem sá konur og jafnvel heyrði (þeim vestra fór lítið fram í því alla 20. öldina) og hin stórkostlega Marlene Dietrich með kolsvarta hárkollu tekur ekki einungis að sér hlutverk nornanna sem léku Macbeth grátt á sínum tíma heldur á einnig áleitin lokaorð myndarinnar: „Hann var eins konar maður. Hvaða máli skiptir hvað sagt er um fólk?“ Það er mesta furða hvað bandarískir gagnrýnendur voru á sínum tíma blindir á þetta meistaraverk.

Quinlan (Welles) tuddast yfir allt og alla uns helsta undirlægja hans Menzies svíkur lit og gengur í lið með Heston. Hann hafði sem sé haft tröllatrú á yfirmanni sínum fram að því að Quinlan gerði þau grundvallarmistök að skilja staf sinn eftir á vettvangi glæps þegar hann gekk frá glæpafélaga sínum (Akim Tamiroff) á hrottafenginn og langdreginn hátt og er það eitt flottasta atriði myndarinnar fyrir utan hreinsunareldinn á mótelinu og lokaatriðið þar sem Quinlan er afhjúpaður með aðstoð upptöku (líkt og einmitt Nixon síðar), í eins konar dansi um yfirgefið athafnasviði og Heston á hnjánum að hlusta á fídbakkið í upptökunni sem að lokum breytist í bergmál. Enginn annar en Welles hefði leyft sér aðrar eins sviðsetningar á þessum tíma. Illskan reynist að lokum brjóstumkennanleg og snautleg, saksóknarinn heiðarlegi endurheimtir konuna og Marlene Dietrich kveður okkur með orðinu „Adios“.