Helena lét á sér bæra
Ég verð að játa á mig að vera einn af þeim sem reglulega skoða hamfaramyndbönd á netinu, einkum þegar heilu heimildarmyndirnar í fullri lengd (50-90 mínútur) eru í boði. Samt hætti ég mér aldrei upp í óbyggðir, ár eða jökla og áhugi minn á þessu efni er svo djúpsálarlegur að ég skil hann varla sjálfur þó að ég sæi að lokum gegnum mikið áhorf mitt á efni sem tengdist Oliver Twist um það leyti sem móðir mín andaðist og ég varð með munaðarlaus eins og Oliver, þó öllu eldri. En það sem höfðar mest til mín þessi misserin (með þeim fyrirvara að þetta vekur allt líka hjá mér óhug og viðbjóð) eru Titanic, hrun tvíburaturnananna, ófarir í óbyggðaferðum, tsunami-flóðbylgjur, fólk sem er étið af dýrum og að lokum eldgos en ekki hvaða eldgos sem er heldur sérstaklega gosið í fjallinu St Helens í Washington í Bandaríkjum Norður-Ameríku sem hófst að morgni 18. maí 1980 og banaði fjölda manns strax á fyrstu mínútunum. Um þetta gos eru stöðugt að birtast nýjar og góðar myndir, ein á túbunni bara nú í nóvember.
Myndirnar hér að neðan eru allar teknar kl. 8:32 að morgni 18. maí og ljósmyndarinn lifði af fyrir heppni, þ.e. vegna þess að gosið fór ekki í átt til hans þó að enginn sæi það fyrir. Þetta var mun stærri viðburður en nokkur átti von á en að eldgosinu var þó tveggja mánaða undanfari, líkt og að Krakatoa-eldgosinu á sínum tíma, en eins og jafnan er alltaf fjöldi fúllyndra sem vill ekki hlusta á viðvaranir yfirvalda og skrifar jafnvel stundum móðgaða langhunda þar um, jafnvel mörgum árum seinna ramakvein sín um veigalítil bönn í öryggisskyni eins og t.d. hér á Íslandi í covid (þó að vissulega væri farið offari í sumum öðrum samfélögum).
Jarðfræðingar einn hafði tekið að sér helgarvakt og var meðal fyrstu fórnarlambanna. Hann vissi vel af hættunni en þó var eins og jafnan með náttúruna að enginn veit nákvæmlega hvað hún gerir eða hvenær. Jarðfræðingar voru jafnvel staddir í gígnum sjálfum þegar kólombíska fjallið Galeras gaus nokkrum árum fyrr. Eins var með nokkra ævintýragjarna ljósmyndara og hinn þrjóska og fúllynda Harry Truman (já, hann hét það) sem neitaði að yfirgefa gamla gistihúsið sitt og fórst því þar með miklum fjölda katta. Hann var sannfærður um að gosið næði honum ekki en sagði líka að hann vildi gjarnan taka þá áhættu – ekki er vitað til þess að kettirnir hafi verið spurðir.
Aðrir voru kannski óheppnir, t.d. túristar og ferðalangar sem voru þó að mínu viti að taka áhættu eða að minnsta kosti að reyna að komast út fyrir þægindarammann. Sumir þeirra lentu beinlínis í eldi en aðrir í drullu og ég hlífi ykkur við mynd af netinu af líki tíu ára stráks sem fórst með pabba sínum þennan dag en þessi bíll hér að neðan sýnir mátt fjallsins ágætlega. Sannast hér hið fornkveðna að það á ekki að æða upp að eldgosum. En auðvitað var þetta líka einstakur viðburður, a.m.k. í Norður-Ameríku á þessari öld. Jafnvel allmyndarlegt Heklugos skömmu síðar jafnast engan veginn við það sem Helena bauð óvænt upp á.
Ríkisstjóri Washington var á þessum tíma Dixy Lee Ray sem var bæði kona og raunvísindamaður (doktor frá Stanford) og sýnist mér á öllu að hún hafi hegðað sér skynsamlega en var bæði sökuð um að ganga of langt (fyrirfram) og of skammt (eftirá) í að vernda fólk fyrir gosinu. Við þekkjum öll slíkar kúvendingar beturvita í almannarýminu þegar kemur að covidaðgerðum, hælisleitendum og flestu öðru. Greyið Dixy átti lítinn möguleika á endurkjöri eftir gosið enda skrum meira áberandi en skynsemi í fjölmiðlum Bandaríkjanna árið 1980 eins og oft er raunin. Hennar afstaða var að fólk sem var of nálægt gosinu gæti sjálfu sér um kennt eftir allar viðvaranirnar en jafnvel þeir svokölluðu frjálslyndu hneigjast til að vilja ekki bera ábyrgð á sér þegar á reynir og kom það niður á hinni skynsömu Dixy.
