Öfugugginn og fasisminn

Í janúarmyrkrinu varð á vegi mínum Salò o le 120 giornate di Sodoma eftir Pier Paolo Pasolini sem hann lauk við skömmu áður en hann var myrtur í nóvember 1975. Myndin er semsagt nýorðin fimmtug en er enn afar umdeild og stundum jafnvel notuð til að réttlæta morðið á Pasolini rétt fyrir frumsýningu. Hún á sér þó ákafa aðdáendur og vegna þess að meðal þeirra eru listamenn sem ég virði mikils, m.a. sjálfur Michael Haneke sem augljóslega hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá henni (m.a. í Funny Games), ákvað ég að horfa þó að mig grunaði að það yrði mjög erfið reynsla. Raunin er þó sú að hryllingsmyndir seinustu hálfu aldar eru löngu farnar fram úr nokkru sem þarna er sýnt þegar kemur að hreinum óhugnaði. Þess ber þó að geta að margir helstu aðdáendur myndarinnar hafa ekki treyst sér til að horfa á hana oft. Sjálfur myndi ég ekki kalla þetta mynd sem neinn heilbrigður getur beinlínis „notið þess“ að horfa á og a.m.k. einn kafla hennar mun ég ekki horfa á aftur.

Gagnrýnendur og hatarar myndarinnar eru þó mun fleiri og háværari en aðdáendurnir en það sem margir gagnrýnendur myndarinnar misskilja er að myndin er aðlögun af Les 120 Journées de Sodome ou l'école du libertinage (skrifuð 1785 en ekki gefin út fyrr en 1904) eftir hinn kunna de Sade markgreifa og pyntingarnar í myndinni eru meira og minna sóttar þangað. þannig að enginn þarf að velta fyrir sér hvernig Pasolini datt allur þessi hryllingur í hug; útfærslan er þó hans og hún er afar listræn á köflum. Það sem kommúnistinn alræmdi Pasolini gerir hins vegar er að sameina þessa hræðilega sögu annarri mynd sem hann langaði til að gera um leppríkið sem nasistar stofnuðu handa Mussolini í Norður-Ítalíu (þaðan kemur aðalheiti hennar) og láta myndina fjalla um fasisma, spillingu, eðli illskunnar og auk heldur óhefta neysluhyggju sem hann sá alstaðar í kringum sig á 8. áratugnum. Eins má greina áhrif frá Dante en í raun finnst mér ýmsir gagnrýnendur gera fullmikið úr þeim og líta jafnvel framhjá því hve nákvæmlega myndin fylgir riti Sade (kannski vegna þess að verk markgreifans alræmda er ekki beinlínis auðlesið).

Þess vegna er myndin auðvitað bæði afar kaotísk (verk Sade eru það) og full af öfuguggahætti sem Sade taldi hið sanna eðli mannsins og í frásögn hans eru aðalpersónurnar ekki endilega þeir skúrkar sem þeir verða í útgáfu Pasolini. Fléttan snýst um að fjórir valdamiklir „frelsissinnar“ (libertínar) ræna unglingum annars vegar til að hjálpa sér að skipuleggja eins konar kúgunarorgíu og hins vegar til að halda þeim föngnum í 120 daga, pynta og niðurlægja, m.a. með því að láta ungmennin skríða nakin á fjórum fótum og leika hunda, keppa um glæsilegasta rassinn (sú keppni felst í því að allir lyfta berum afturhluta en eru með höfuðið hulið). Eitt par er látið „giftast“ og síðan látið afklæðast til að stunda kynlíf áður en þeim er báðum nauðgað af valdamönnunum. Brúðkaupið er síðan endurtekið með drenginn í brúðarkjól (sjá að ofan) og er það eitt fárra atriða myndarinnar þar sem allir eru í fötum. Öll fórnarlömb sem reyna að mögla eða mótmæla eru skrifaðir upp í svarta bók og bíða þeirra hræðileg örlög í lokin. Miðhluti myndarinnar (sá sem ég hef nú séð í fyrsta og síðasta sinn) fjallar aðallega um kúk og piss og hvernig þessir kúgarar láta fórnarlömb sín éta skít og éta líka sjálfir. Þetta er sannarlega frekar viðbjóðslegt þema, einnig sótt beint til markgreifans alræmda. Ég endurtók með sjálfum mér „leikmunir leikmunir“ meðan ég horfði á þann hluta til að kúgast ekki.

Það sem Pasolini sjálfur bætir við er á hinn bóginn ádeilan á kirkjuna, spillta embættismenn, aðalinn og dómskerfið. Kúgararnir fjórir eru fulltrúar þessara afla eins og raunar hjá Sade sem var kannski ekkert mjög upptekinn af því að valdamiklir sómamenn misnotuðu ungmenni enda kannski almennt lítil vörn fyrir unga fólkið gegn kúgun á 18. öld og í gegnum tíðina. Drottnurunum til halds og trausts eru þrjár aldnar mellumömmur sem segja sögur í rólegu umhverfi við undirleik píanista. Sögurnar eru allar afar pervers en konurnar sjálfar vel klæddar, glaðlegar, ein jafnvel afar geðþekk, og þær minna næstum á uppistandara nútímans. Andrúmsloftið er stundum alúðlegt og létt þegar sögurnar eru sagðar sem er gert til að koma þeim boðskap á framfæri að stutt sé milli glaums og gleði annars vegar en misnotkunar og pyntinga hins vegar. Allt gerist þetta líka í afar fallegri ítalskri villu, tónlistin er iðulega þýð og aðlaðandi og í fyrstu er áherslan fremur á niðurlægingu en beinlínis á pyntingar og morð þannig að krakkarnir og jafnvel við áhorfendur vonum lengi að þetta versni ekki en á seinustu mínútum myndarinnar eru fórnarlömbin flest tekin af lífi á hroðalegan hátt: pyntuð, brennimerkt, nauðgað, kynfærin limlest og skorin úr þeim auga og tunga. Þetta horfa kúgararnir á með kíki úr villunni þannig að engin neyðaróp heyrast (þveröfugt við hina frægu Zone of Interest).

Kúgararnir í Salò eru vissulega algerlega gerspilltir og ógeðslegir. Raunar varð myndin svo umdeild á framleiðslustigi að leikararnir sem léku þá og mellurnar neituðu að tala inn á myndina eftir kvikmyndatökuna þannig að Pasolini þurft að fá nýtt sett af leikurum til að tala skömmu áður en hann var sjálfur myrtur, hvort sem voðaverkið tengdist myndinni eða ekki. Áhugaverðastar eru kannski þær aukapersónur sem þróast í rás fangavistarinnar. Eitt fórnarlambið kjaftar frá og síðan fjöldi annarra í kjölfarið eins og fyrir keðjuverkun, drengurinn Umberto (sjá að neðan) gengur að lokum í röð varðanna sem fyrst í stað eru frekar passívir en taka allir að lokum virkan þátt í öllu ógeðinu og hann hlær þegar hin fórnarlömbin eru pyntuð, annar vörður reynist hins vegar vera kommúnisti og er skotinn eftir að hafa verið gripinn í rúminu með þjónustustúlku. Píanóleikarinn fremur að lokum sjálfsmorð. Hún reynist ekki hafa þolað allt ógeðið þó að hún hafi aldrei sagt neitt fyrr (en við fáum vísbendingar einu sinni um að þetta sé henni ekki jafn létt og öðrum). Pasolini var handgenginn hugmyndum Hönnu Arendt um hina banölu illsku og vildi sýna að öll ógeð eiga sína samverkamenn í ódæðisverkunum sem upphaflega voru kannski bara venjulegar manneskjur. Illskan þróast sem sagt og mótast í þessari mynd.

Allt það sem sýnt er í myndinni er fyrst og fremst fyrir áhorfandann að þola fremur en skemmta sér — ekki er hún þó mjög „grafísk“ miðað við sumt sem síðar gerðist í kvikmyndum og að sögn mun hafa ríkt mikil kátína í upptökum og vandasamasta verk Pasolinis að fá krakkana til að hætta flissa þegar mestu pervertaatriðin voru tekin.. Sumstaðar var myndin þó bönnuð vegna þess að sumir þeirra voru 15-18 ára en á þessum tíma hallærisplansins og útihátíðanna var sá aldur ekki jafn barnvæddur og núna (í bók Sade voru fórnarlömbin aftur á móti 12-13 ára). Í blálokin fáum við hugsanlega óvæntasta atriðið þar sem einn varðmanna skiptir um tónlist og býður öðrum upp í dans (sjá að ofan) og spyr hann síðan hvað kærastan hans heiti. Þannig lýkur myndinni (á orðinu „Margherita“) og ég velti fyrir mér hvort þessi fallega hómóerótík eigi að vera svar Pasolinis við sadisma hinnar spilltu ríku valdastéttar.. Eða kannski er Pasolini að deila á fólk sem reynir að taka ekki þátt og sjá jafnvel fegurð þegar hrylingurinn er alltumlykjandi. Pasolini skrifaði endi myndarinnar margoft og var greinilega harðákveðinn að hann yrði eins konar mótvægi við allt það sem á undan fór.

Hugmyndir um að leikstjórinn og róttæklingurinn sé eins konar Sade nútímans fyrir það eitt að hafa gert þessa mynd eiga engan veginn við rök að styðjast; þvert á móti vildi hann sýna sadismann í fasismanum með því að slá saman Mussolini og franska greifanum. Roland Barthes gagnrýndi hann á sínum tíma (í Le Monde 16. júní 1976) fyrir einmitt þetta, fannst Pasolini lélegur í táknrænunni og bæði rangt að gera fasismann fáránlegan og Sade raunverulegan. Samt áttaði hann sig á að Pasolini var að fylgja Sade (of vel, fannst Barthes) og veltir því fyrir sér hvort þar með sé það ekki fyrst og fremst sjálfur áhorfandinn sem er afhjúpaður með þessari kvikmynd. Atriðið þar sem við erum látin sjá allar verstu pyntingarnar úr sjónauka kúgaranna eru kannski einmitt til marks um þann vilja Pasolinis.