Fátt er rammara en forneskjan

Um daginn fékk ég að halda erindi um Grettis sögu á vegum Endurmenntunar Háskólans og notaði tækifærið til að leggja út af rannsóknum mínum á trú og handanheimum í fornsögum sem ég hef meðal annars skrifað um bók sem allir ættu að lesa sem minnsta áhuga hafa á hugarfari norrænna manna á miðöldum. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að hin varðveitta Grettis saga sé samin skömmu eftir pláguna miklu í upphafi 15. aldar enda hefst handritageymd hennar með miklu trukki á þeirri öld. Eldri gerð eftir Sturlu Þórðarson lögmann hefur þó sennilega verið til en væntanlega glötuð strax um 1400. Ef til vill hefur tíðarandinn haft þau áhrif að dauði og sjúkdómar eru alltumlykjandi í sögunni en líka galdur og forneskja. Áhugi íslenskra sagnaritara á heiðni dofnaði ekki með tímanum heldur verður hún meira áberandi í sagnaritum áranna 1350–1450. Og eins og ég sagði nemendum mínum í Endurmenntun eru galdur og heiðni nátengd í huga margra höfunda þessa tíma, líkt og meðal annars sést á hugtakinu „forneskja“ sem ég hef rætt um í tiltölulega nýlegri grein.

Kennari mætir alltaf með bók í tíma og ég kaus að taka með mér Grettis sögu í útgáfu Sigurðar Kristjánssonar, raunar annarri útgáfu sem Benedikt Sveinsson (1877–1954) bar ábyrgð á því að ég á hana en fyrsta útgáfuna gerði Valdimar Ásmundsson [1852–1902). Hann þýddi líka Dracula eftir Bram Stoker á íslensku undir heitinu Makt myrkranna (og notaði þá aðra gerð en þá sem er vinsælust nú á dðgum). Dracula kom út árið 1897 og það ár kom Grettis saga eða öllu heldur sá hluti sem fjallar um viðureign Gláms og Grettis út á ensku í þýðingu Andrew Lang (í sagnasafninu The Book of Dreams and Ghosts) og hann kallar „the famous Icelandic legend of Grettir and Glam the vampire“. Þannig að Grettis saga er skilgreind sem vampírusaga á Englandi sama ár og Drakúla greifi hlaut varanlega frægð og það er ekki slæm skilgreining því að íslenskir draugar eru mun líkari Drakúla en mörgum öðrum miðaldadraugum.

Meginefni erindis míns fyrir Endurmenntun var þó um fóstru Þorbjarnar önguls sem er hinn eiginlegi banamaður Grettis sögu en hún er svo kynnt: „Fóstru átti Þorbjörn öngull er Þuríður hét. Hún var mjög gömul og til lítils fær að því er mönnum þótti. Hún hafði verið fjölkunnig mjög og margkunnig mjög þá er hún var ung og menn voru heiðnir. Nú þótti sem hún mundi öllu týnt hafa. En þó að kristni væri á landinu þá voru þó margir gneistar heiðnar eftir. Það hafði verið lög hér á landi að eigi var bannað að blóta á laun eða fremja aðra forneskju en varðaði fjörbaugssök ef opinbert yrði. Nú fór svo mörgum að gjörn var hönd á venju og það varð tamast sem í æskunni hafði numið. Og svo sem Þorbjörn öngull var þrotinn að ráðagerðum leitar hann þangað til trausts sem flestum þótti ólíklegast en það var til fóstru sinnar og spurði hvað þar væri til ráða að taka hjá henni.“ Grettis saga gerist einkum um 1030 og eins og hér sést er meginviðburður hennar sviðsettur sem átök heiðni og kristni, galdra og forneskju andspænis hetjuskap tröllabanans Grettis.

Sjónvarpsþátturinn The Witcher var eitt af því fyrsta sem ég sá á Netflix, gerður eftir sögum Andrzej Sapkowski (f. 1948) og ég var gapandi af undrun vegna þess að þetta er hreinlega Grettis saga sviðsett í öðrum heimi. Kannski er það eðli mitt sem fræðimaður að vilja fremur sameina en sundra en að minnsta kosti er ég undir áhrifum frá Íslendingum miðalda sem notuðu sama orðið fyrir norn, draug og berserk. Eins og margir muna er draugabaninn Van Helsing í Dracula, sérfræðingur í baráttu við handanheiminn eins og Buffy síðar og Grettir er kallaður til sem slíkur sérfræðingur til að leggja Glám að velli. Að sjálfsögðu getur ekkert annað en sjálf forneskjan sigrað slíka hetju og það er einmitt það sem að lokum gerist í sögunni sem er að því leyti mun líkari The Witcher og Dracula en t.d. Egils sögu, Laxdælu eða Hrafnkels sögu.