Leiksoppur örlaganna
Ég er auðvitað vel kunnur Edith Wharton (1862–1937) enda sá ég kvikmynd Martin Scorsese eftir sögunni Öld sakleysisins fyrir ríflega 30 árum (og langar nú til að sjá hana aftur). Félagar mínar uppgötvuðu að skáldsaga hennar Ethan Frome hefði verið þýdd á íslensku og ég hlustaði á hljóðbókina. Ethan Frome er augljóslega frá sama tíma og skáldsögur Jóns Trausta og Þorgils gjallanda en er líka rammasaga í stíl Þóris Bergssonar. Mér kom líka í hug hinn fræga smásaga „Vonir“ eftir Einar Kvaran því að Ethan Frome er söguhetja af svipuðu tagi, tiltölulega fátækur maður bundinn á klafa takmarkaðra tækifæra. Sögumaður rammasögunnar hittir hann tiltölulega aldraðan en meginsagan gerist í æsku Ethans þegar hann og kona hans Zeena hafa tekið að sér snauða frænku hennar Mattie.
Zeena er kvartsár og ímyndunarveik og hjónabandið gleðisnautt en Ethan hrífst mjög af Mattie og það leiðir til hörmunga en í nútímanum er það Mattie sem er orðin eins og Zeena var en Zeena líkari Mattie. Ethan er fangi á báðum heimilum og nýtur engrar hamingju nema augnablika með Mattie. Hann minnti mig mjög á ýmsar skáldsagnahetjur frá 1880 til 1940 sem mér gekk aldrei vel að tengja mig við. Sjónarhornið er algerlega hjá honum og Zeena hljómar vissulega ömurlega en mótþróinn í mér verður til þess að ég hlýt að velta fyrir mér hvort sýn Ethans á hana sé sanngjörn eða heiðarleg. Eiginlega á ég erfitt að standa með neinum í þessum þríhyrningi eða einu sinni hinum dularfulla sögumanni sem aldrei kemur fram hver er.
Vitanlega er sagan vel skrifuð og þýðingin prýðileg þó að hún sé ekki laus við hina sérstöku þýðingatilgerð. Þó að söguefnið hafi ekki endilega höfðað til mín fór það með Edith alveg eins og til dæmis Jón Trausta að áhugi höfundar á eigin persónum er smitandi og það átti jafnvel við um hinn frekar litlausa og aðgerðalitla Ethan. Vegna þess að konurnar eru óræðari eru þær líka meira spennandi og kannski beindist athyglin að þeim í kvikmynd John Madden frá 1993 þar sem Liam Neeson túlkaði Ethan, Joan Allen Zeenu og Patricia Arquette Matt. Sú mynd hefur aldrei notið sömu athygli og mynd Scorsese frá sama ári en kannski horfi ég á hana dag nokkurn.
Algengustu lýsingarorðin um þessa skáldsögu snúast um kulda, depurð, vonleysi og ömurð. Lesandinn (eða hlustandinn í mínu tilviki) fær aldrei mikla von um að Ethan nái að hefja sig yfir örlög sín. Þvert á móti er hann leiksoppur umhverfisins og átti eiginlega aldrei neinn möguleika á hamingju. Ethan Frome er því engan veginn upplífgandi saga en hún er sálfræðilega forvitnileg, einkum Zeena og Matt.
