Einfarinn, nútímagoðsögn síbyljuheims

Þessi grein birtist í Lesbók Morgunblaðsins fyrir 20 árum en mér þykir ástæða til að endurbirta hana núna fyrir sumarfrí síðunnar:

Bandaríska kvikmyndin Finding Forrester (2000) fjallar um vináttu skólapilts við rithöfund sem hefur hætt að birta verk sín og hírist einn í íbúð sinni í New York í hálfgerðum felum og greinilega með snert af víðáttufælni, eins og sést þegar hann reynir að fara á íþróttavöllinn og fær kvíðakast. Það sem er áhugaverðast við myndina er hvernig hún gerir út á „einfarann“, magnaða goðsögn í nútímaheiminum. Enda hafa flestallir sem skrifað hafa um myndina verið á einu máli um að Forrester skírskoti til eins slíks „einfara“, rithöfundarins J.D. Salinger. Í kvikmyndinni er Forrester mikilhæfur maður sem á bágt. Sérviska hans stafar af áföllum sem hann hefur orðið fyrir í lífinu og hegðun hans er greinilega sett fram sem óeðlileg og næstum sjúkleg enda er lausn myndarinnar sú að Forrester drífur sig út og tekur þátt í lífinu þó að um leið sé greinilegt að hann ætlar ekki að kúvenda fullkomlega. En að hvaða leyti á þessi lýsing við Salinger og aðra frægara einfara í nútíma menningarlífi? J.D. Salinger er sjálfsagt þekktasti „einfari“ nútímans. Hann er vitaskuld þekktastur fyrir skáldsöguna Bjargvættinn í grasinu (1951), eina víðlesnustu bók 20. aldar en gaf einnig út smásögur og eina skáldsögu um Glass-fjölskylduna. Árið 1965 birtist seinasta útgefna verk hans í blaðinu The New Yorker og síðan þagnaði Salinger. Hann flutti frá New York til New Hampshire og forðaðist fjölmiðla og opinberar uppákomur. Samt mun hann hafa haldið áfram að skrifa en ekki gefið út þau verk. Að sögn átti hann heilan peningaskáp með óbirtum verkum. Hann reyndi að stöðva ævisögu um sig sem kom út árið 1988. Þetta er grunnurinn að goðsögninni um „einfarann“ Salinger: 1) Engin ný skrif birtust á prenti, 2) Hann gaf næstum aldrei kost á viðtölum, 3) Hann var lítið fyrir að sjást þar sem ljósmyndarar væru. Árið 2000 kom út ævisaga dóttur Salingers, Margaret. Þar kemur fram að Salinger væri alls enginn einfari í hefðbundnum skilningi heldur líf hans nokkurn veginn eðlilegt, hann ferðaðist mikið, ætti vini um heim allan og væri manna kátastur innan um annað fólk. Þetta vekur auðvitað upp spurninguna um hvort sé sjúklegt og óeðlilegt: maður sem hefur hlotið frægð og kýs að lifa nokkurn veginn venjulegu lífi eða fjölmiðlaheimur sem þolir illa tilhugsunina um að hafa takmarkaðan aðgang að frægum manneskjum? Blaðamaður einn skrifaði grein og gagnrýndi Salinger harðlega fyrir að vera enginn raunverulegur einfari heldur væri enginn vandi að finna heimili hans, hann kæmi iðulega sjálfur til dyra og spjallaði við fólk, aðra en blaðamenn. Hann hefði líka tjáð sig við fjölmiðla um málaferli þegar honum hefur hentað. Gagnrýnin er öfugsnúin í ljósi þess að J.D. Salinger hafði aldrei útnefnt sjálfan sig einfara eða farið fram á neitt annað en að lifa eðlilegu lífi, utan kastljóss fjölmiðlanna. Klisjur nútímans eru orðnar kröfuharðar þegar fólk er gagnrýnt fyrir að passa ekki nógu vel við staðalmyndina sem aðrir hafa búið til um það.

Bandaríska skáldkonan Harper Lee er annað dæmi um frægan „einfara“ í bandarísku bókmenntalífi, fræg fyrir skáldsöguna To Kill a Mockingbird (1960). Sú er næstum jafn mikið lesin um heim allan og Bjargvætturinn í grasinu. Fleiri sögur birti hún ekki fyrr en í hárri elli, gaf ekki kost á viðtölum og kom sjaldan fram opinberlega. En fyrir utan þessa hlédrægni lifði Lee ósköp venjulegu lífi og mætti t.d. hvert ár til Alabama-háskóla að hitta stúdenta sem voru að rannsaka bókina. Fátt bendir til annars en að Lee hafi verið næsta venjuleg kona sem þrátt fyrir að hafa skrifað bók var lítið gefin fyrir ræðuhöld og athygli. Ástæða þess að hún skrifaði ekki fleiri bækur var að hún virtist hafa lítinn áhuga á að vera rithöfundur heldur vildi aðeins koma þessari einu sögu á framfæri. Vandamálið við fólk eins og J.D. Salinger og Harper Lee er ekki að þau hafi dregið sig til baka frá heiminum heldur að eftirspurnin er meiri en framboðið, sem er þvert á hið „venjulega“ í fjölmiðlaheimi nútímans þar sem lesendur fá oft að vita miklu meira um fólk en þeir kæra sig um. Báðir þessir höfundar voru mikið lesnir, um þá skrifaðar tugþúsundir skólaritgerða um allan heim hvert einasta ár og þar af leiðandi áhugi á þeim. Og þar sem þau gáfu ekki kost á viðtölum hélt eftirspurnin áfram að vaxa og það er ætlast til þess að fólk taki þátt í heimi nútímafjölmiðla og krafan um þátttöku verður stundum miskunnarlaus. Stundum minnir áhuginn á „einförunum“ á valdabaráttu. Með því að draga sig í hlé hafa einfararnir náð völdunum frá fjölmiðlunum og skemmtanaiðnaðinum og fyrir þessa aðila virðist tilhugsunin um frægt fólk sem vill ekki vera „celebrity“ greinilega nánast óþolandi. Frá því sjónarhorni er eðlilegt að búa til orðið „einfari“ yfir venjulegt fólk sem vill fá að vera venjulegt fólk áfram. Sænsku stórstjörnurnar Greta Garbo og Agnetha Fältskog (úr ABBA) eru dæmi um hlédrægar stjörnur. Hvorug þeirra ólst upp við mikla fjölmiðlaathygli og Garbo gafst snemma upp á henni, mörgum árum áður en hún dró sig í hlé frá kvikmyndunum. Ástæður þess að hún hætti virðast í fljótu bragði skynsamlegar, sjálf gaf hún það út að kvikmyndirnar væru að breytast og ekki í þá átt sem hentaði henni. Samt íhugaði Garbo nokkrum sinnum að byrja aftur að leika og hún fór út meðal manna alla tíð. Það sem var óeðlilegt við hana var 1) að hún neitaði að ræða við fjölmiðla, 2) hún sást utandyra í fötum sem voru ósköp venjuleg fyrir konur á hennar aldri en eru ekki í sama stíl og aldraðar Hollywoodleikkonur af hennar kynslóð kusu að klæðast, og 3) öfugt við allar hinar stjörnurnar stóð Garbo við það sem hún hafði sagt og var hætt þegar hún sagði það. Slík prinsippfesta verkar hrokafull á marga. Hvernig getur manneskja leyft sér að ákveða sjálf hvort hún kemur fram eða ekki? Eða verið svo drembin að standa við eigin orð og þykjast þar með betri en aðrir? Þess vegna spretta auðvitað margir upp og finna aðrar orsakir. Að leita uppi skuggahliðar einfaranna er góð aukabúgrein í skemmtanaiðnaðinum. Agnetha úr ABBA var ekki meiri einfari en svo að hún hélt áfram að vinna og veitti öðru hvoru viðtöl. Eina ástæðan fyrir því að hún telst til „einfara“ er að hún hefur verið treg að halda lífi í ABBA. Í nútímanum eru Rolling Stones viðmiðið, vinsælar hljómsveitir eiga helst að lifa í hálfa öld en ekki áratug. Þess vegna þótti mjög undarlegt að ABBA væri alveg hætt og kæmi ekki saman aftur (uns þau fundu leið til þess). Það er eins og fólki finnist eðlilegra að frysta nútíðina að eilífu en að leyfa ævintýrunum að ljúka. Það sem kannski þótti skrýtnast við ákvörðun Agnethu um að ABBA tilheyrði fortíðinni er að hún gekk þvert á lögmál markaðarins. Augljóslega mætti lengi græða á ABBA og þykir jafnan sýna mikla öfughneigð að snúa baki við enn meiri gróðamöguleikum. Hvernig getur manneskja verið heilbrigð sem ekki vill halda lífinu í áttunda áratugnum svo lengi sem upp úr því er fjármuni að hafa?

„Einfarar“ nútímans eru einmitt gjarnan fólk sem hefur að einhverju leyti snúið baki við markaðsmöguleikum og gróðavon. Einn af þekktustu bandarísku einförum samtímans er Bill Watterson, teiknari myndasöunnar um Kalla og Kobba (Calvin & Hobbes). Hann teiknaði þá félaga í tíu ár en hætti í árslok 1995. Sú staðreynd að hann hætti og hefur ekki selt þá félaga í alls konar varning eða leyft kvikmyndaútgáfu Kalla og Kobba nægir til að hann teljist „einfari“, ásamt því að hann kærir sig ekki um aðdáendabréf. Hins vegar skrifar hann greinar og sést jafn oft utandyra og hver annar í litla bænum þar sem hann býr. Þessi mismunur á framboðinu og eftirspurninni þykir greinilega öfugsnúinn í heimi þar sem markaðslögmálin ríkja ein. Hvernig er hægt að hætta með það sem er vinsælt? En það er einmitt það sem „einfararnir“ hafa gert og það er varla hægt að segja það sé neitt dularfullt við J.D. Salinger, Harper Lee eða Bill Watterson annað en það að þau neita fjölmiðlum um viðtöl jafnvel þótt umtalsverðir fjármunir séu í boði. Til að vera „einfari“ er nóg að snúa baki við gróða, mæta sjaldan í viðtöl og kæra sig ekki um að lesa upp úr bókum sínum. Þannig einfari var Salinger og þess vegna er hann stundum talinn upp ásamt fólki sem átti raunverulega við geðræn vandamál að stríða, eins og auðjöfrinum Howard Hughes.

Til eru líka „einfarar“ sem hefur tekist að sveipa líf sitt dulúð og ekki aðeins með því að sýna dularfullt áhugaleysi á að tala við blaðamenn. Þar á meðal eru Thomas Pynchon rithöfundur og kvikmyndagerðarmaðurinn Terence Malick sem eiga það sameiginlegt að fáar ljósmyndir eru til af þeim og auk heldur hefur reynst erfitt að grafa upp staðreyndir um ævi þeirra. En fæst bendir til þess að þeir séu einfarar að öðru leyti en því að forðast fjölmiðla og öfugt við aðra einfara tóku þeir að forðast fjölmiðla strax frá upphafi. Malick er þó fyrst og fremst óvenjulegur að því leyti að á ferli hans hafa verið löng hlé og vegna þess að hann tekur engan þátt í að kynna myndir sínar. Pynchon er líklega ein mesta ráðgátan af „einförunum“. Lengi vel var svo lítið um hann vitað og ekki bætir úr skák að bækur hans eru ekki beinlínis einfaldar í lestri. Lengi vel var orðrómur á kreiki að Pynchon væri ekki til í alvörunni og annar höfundur fælist á bak við nafnið. Ein kenningin var sú að J.D. Salinger og Pynchon væru sami maður. En nú hefur Pynchon búið í New York í mörg ár. Þar á hann konu og son á táningsaldri og lifir hversdagslegu lífi. Bækur hans eru ekki margar en hafa komið út með reglulegu millibili og hann hefur skrifað í blöð þegar honum hefur þótt mikið liggja við, m.a. til stuðnings Salman Rushdie á sínum tíma. Hann hefur meira að segja talað fyrir sjálfan sig í The Simpsons. Kvikmyndatökuliði einu tókst að mynda Pynchon í Manhattan gegn vilja hans. Þegar hann reyndi að mótmæla því var hann spurður um sérvisku sína og þá sagði hann: Einfari er tilbúið hugtak um fólk sem vill ekki tala við blaðamenn. Fátt bendir til þess að Thomas Pynchon eigi við nein vandamál að stríða heldur sé það aðeins vilji hans að verk hans tali fyrir hann. Í fjölmiðlaheimi nútímans hefur hann þurft að ganga langt til að standa fast við þetta prinsipp, m.a. þurft að halda heimilisfangi sínu leyndu. Kannski þykir honum dulúðin ekki leiðinleg og það má kallast öfugsnúið í nútímanum þegar allir eru á útopnu. En hin raunverulega spurning er auðvitað hvort þessir „einfarar“ séu ekki fullkomlega heilbrigðir en fjölmiðlaheimur nútímans hins vegar galinn og ekki síst sú krafa hans að allir sem öðlast hafa frægð fyrir vinnu sína séu stöðugt í kastljósinu. Kannski eru ekki til neinir „einfarar“, heldur aðeins goðsögn um þá, búin til af fjölmiðlaheimi sem neitar að trúa því að heilbrigt fólk vilji ekkert með hann hafa.