19 óperur: post scriptum
Eftir 50 hlaðvarpsþætti um Íslendingasögur (Flimtan og fáryrði) sem fluttir voru 2020–2023 tók ég áskorun félaga míns Gunnlaugs Bjarnasonar um að ræða óperur í 20 þætti í viðbót (raunar eru þeir enn aðeins 19). Það hlaðvarp naut kannski ekki alveg sömu hylli en var afar lærdómsríkt fyrir mig þó að ég hafi verið tregur til að endurtaka umræðuna á þessari síðu. Ég horfði á a.m.k. eina sýningu af öllum óperunum, sumar í fyrsta sinn en aðrar í annað sinn sem var þó sem nýtt. Tónskáldin sem komu við sögu voru vitaskuld Mozart, Verdi, Puccini, Rossini, Wagner, Offenbach, Lehar, Bizet, John Adams og Strauss yngri en einnig söngleikjahöfundar á borð við Bernstein, Lloyd Webber, Björn og Benny og Richard O’Brien. Mér hefur ekki fundist rétt að segja í löngu máli frá þessum óperum hér vegna þess að þær eru ræddar mjög ítarlega í hlaðvarpinu en sem samviskusamlegur annálaritari vil ég ekki heldur láta þeirra með öllu ógetið, jafn mikill hluti og þær hafa verið af menningarneyslu minni seinustu tvö ár. Ég er miklu nær um alls konar söngstíl, efni sem höfða til óperuhöfunda og kannski ekki síst eðli óperustílsins sem hentar sumum verkum en öðru síður.
Ég var realisti í bernsku en tók æ meira ástfóstri við hið ævintýralega og þjóðsagnakennda upp úr tvítugu og þó enn frekar löngu síðar. Óperuformið hentar sögum fjarska misvel en fellur vel að sögum sem eru stórkostlegar og öfgakenndar. Ég hef líka látið mér detta í hug alls konar efni sem gæti hentað slíku formi og þær hugmyndir hefðu varla kviknað nema vegna allar íhugunarinnar um óperuformið. Íhugul hlustun á óperur hlýtur að vekja mann til umhugsunar um alla bókmenntategundaflokkun í ljósi þess að nánast hvert einasta land Evrópu notar eigin hugtök um léttar óperur og söngleiki af ýmsu tagi. Ég sé raunar ekki mikinn mun á þessum tveimur formum annan en aldurinn og í ljósi þess að söngleikir þrífast sem aldrei fyrr þykir mér óperuformið þar með ansi lífseigt, að breyttu breytanda.
Nútímamaðurinn hefur lítil sem engin kynni af tónlist miðalda og nýaldar fyrir utan seinustu 250 áranna. Flestar sígildu óperurnar urðu til frá 1780 til 1920 og óhætt er því að líta á formið sem hluta menningar 19. aldar. Á þeim tíma var íslensk tónlist enn á byrjunarreit og íslenskar óperur í fullri lengd eru engar fyrr en á mínum dögum og þó áfram fáar (ég man einna helst eftir Þrymskviðu og Ragnheiði). Söngleikir hafa líka verið fáir, einkum eftir daga Jónasar og Jóns Múla Árnasonar, fyrir utan glymskrattasöngleiki sem hafa verið óhemju vinsælir á sviði Borgarleikhússins á 21. öld. Óneitanlega hefur hlaðvarpsævintýri mitt aukið spennuna fyrir forminu og hver veit nema ég láti til mín taka á því sviði í framtíðinni. Raunar er ég þegar með eina í smíðum.
