Ellin og fjöllin

Mikil er heppni þess sem á vini sem fá hann til að lesa ljóð kínverskra skálda frá tíma Song-keisaraættarinnar þó að ekki séu þau ævinlega auðskilin. Skáldið Wang An-shih (1021-1086) hefur verið þýtt á ensku af David Hinton og ég nældi mér í þá þýðingu í ágúst. Wang mun hafa verið embættismaður, jafnvel sambærilegur forsætisráðherra, en orti ljóð sín í ellinni búinn að draga sig í hlé. Þá bjó hann í einangrun eigi fjarri Nanjing og var tíður gestur í klaustrum og hofum í sveitinni. Mörg þeirra snerust um afstöðu eftirlaunaembættismanna til náttúrunnar. Wang virðist hafa sérhæft sig í smáljóðum, 4 eða 8 línur í þýðingunni. Ljóðlist hans er æfing í að segja margt í fáum orðum en mér reyndist stundum erfitt að finna ljóðrænuna í henni og á það raunar stundum við um Hávamál líka. Eins er maður fullur efa um hversu vel ljóðin eru þýdd í ljósi hins mikla munar á ensku og kínversku..

Sum ljóðin tengjast náttúrunni eða tilteknum stöðum og fólki. Nöfn bæði staða og manna eru iðulega þýdd á ensku og getur virkað skrýtið. Það tók mig smástund að skilja að „Integrity-Met“ væri maður og vitaskuld fær lesandinn afar litlar upplýsingar um fólkið sem ort er til eða samhengi ljóðanna yfirleitt. Sum ljóðin eru ljóðræn á þann hátt sem íslenskir ljóðunnendur kannast við en önnur eru ýmist aðeins bein ljóðmynd í fáum orðum eða heimspekileg staðhæfing sem gæti virst merkingarlítil við fyrstu sýn. Þannig nær skáldið að skapa mikla forvitni um merkingu ljóðanna og kannski voru það á endanum „merkingarlitlu“ ljóðin sem gripu mig. Ég er fjarri því að vera fróður um kínverska heimspeki en einhver búddísk áhrif þykist ég sjá í tveimur sjálfsmyndum Wang.

Hlutirnir eru eins og þeir eru, segir Wang og það hljómar frekar sjálfsagt í fyrstu en fékk mig þó til að hugsa um það hvernig Wang hugsaði fyrir tæpu árþúsundi. Annað ljóð hans fjallar um sorgina (sjá að neðan) og er þversagnakennt. Þar eru samt hlið og vindur sem veita nokkra handfesti. Hann yrkir líka um hljóðið, innblásinn af ljóði einhvers sem þýðandinn Hinton kallar „Elder-Ease“. Sum ljóðin hafa titla sem eru næstum jafn langir og þau sjálf. Hinton segir okkur ekkert um tilurð þeirra en í aftanmálsgreinum virðist koma fram að ljóðin séu sótt hingað og þangað en ekki í sérstakt ljóðasafn frá samtíma Wang. Titlarnir gefa til kynna að sum séu tækifæriskvæði og stundum veita þeir upplýsingar um samhengi sem sjálft ljóðið gefur okkur litla hugmynd um.

Wang yrkir um smaragðsgræna akra og þá tilfinningu að horfa á fjöllin. Þau eru honum alveg sérstaklega hugstæð. Hann yrkir (í þýðingunni): „Gazing all day into mountains, I can’t get enough of mountains. / Retire into mountains, and old age takes the form of mountains: / when mountain blossoms scatter away, mountains always remain, / and in empty mountain streamwater, mountains deepen idleness“ (bls. 7). Milli þess sem hann starir á fjöllin yrkir Wang um graffítí í klaustrinu og sitt eigið hvíta hár, hlustar á vatnið og hugleiðir gróðurinn. Það skiptir öllu máli í ljóðlist Wang að hann er gamall og á eftirlaunum og nýtir sitt lokaæviskeið til að hugsa um heiminn á ljóðrænan hátt. Sérstaklega undir lok safnsins fara hvít hár hans og önnur ellimerki að koma æ oftar fyrir í ljóðunum og það er ekkert erfitt fyrir nútímalesendur yfir fimmtugt að skilja um hvað hann er að tala þar.

Miðað við formála Hintons er hin fræðilega venja að lesa ljóðin í venslum við fyrri völd og áhrif Wang en í þeim sjálfum er lítið sem ekkert fjallað um fortíð hans. Líkt og iðulega í íslenskri bókmenntasögu er ævi skáldsins orðinn óaðskiljanlegur hluti af höfundarverkinu, kyrrð skáldskaparins í sterkri andstöðu við ys og þys fyrra lífs mannsins. Þversagnakennd tilvist hlutanna er skáldinu hugstæð. Fjöllin eru nálæg en þó fjarlæg. Allt er til og þó ekki. Heimurinn og merking hans eru á stöðugri hreyfingu eins og skáldið segir: „Vast and silent, western mountains hover between Presence and Absence“ (bls. 15). Ég þekki ekki landslag suðausturhluta Kína og myndi gjarnan vilja sjá fjöllin sem Wang sá. En kannski felst styrkur hans þó ekki síst í þeirri þrá sem hann dregur fram hjá lesendum.