Ekki eru allar ferðir til fjár
Mig hefur lengi langað til að kynna mér betur verk japanska snillingsins Yasujirō Ozu (1903–1963) og um daginn gafst tækifærið. Mörgum þykir Ukigusa (1959) eitt fremsta verk hans en líkt og Maðurinn sem vissi of mikið Hitchcocks er Ozu þar að endurgera eigin eldri mynd sem hafði verið þögul og svarthvít. Munurinn er þó enn meiri þar sem fyrir myndin (Ukigusa monogatari, 1934) er afar harmræn en yngri myndinni er frekar hægt að lýsa sem ljúfsárri. Áður hafði ég aðeins séð eina mynd Ozu, Kohayagawa-ke no aki (1961) ellegar Haust Kohayagawa-fjölskyldunnar (margar kvikmyndir Ozu eru kenndar við árstíðir) en þar voru fjölskyldumál mjög í öndvegi og svo er einnig um Reikula þangið en í báðum myndum er hinn þekkti Nakamura Ganjirō í aðalhlutverkinu, áður kabuki-leikari sem undir lok ævinnar var lýstur þjóðardjásn Japana.
Myndin snýst um ferð kabuki-leikflokks nokkurs í lítið sjávarþorp en leiðtogi hópsins Komajuro notar tækifærið til að endurnýja kynnin við forna ástkonu sína Oyoshi og soninn Kiyoshi sem kallar hann „frænda“ þó að þessi áhugi meistarans á mæðginunum valdi afbrýðissemi aðalleikkonunnar Sumiko sem beitir síðan hinni ungu Kayo fyrir sig að stía feðgunum í sundur. Þetta er aðalflétta myndarinnar en þó fer drjúgur tími í svall og kvensemi hinna leikaranna í þorpinu; þeir halda þar til á pútnahúsinu og eru með stöðuga draumóra um ungmeyjar staðarins. Fléttan skiptir ekki enda öllu máli; höfuðatriði hennar er að foreldrar og börn ná ekki alltaf saman og þegar kynslóð foreldra minna var að fullorðnast í Japan um 1960 var kynslóðabilið talsvert. Pabbinn Komajuro er aðlaðandi maður en þó í raun skúrkur myndarinnar eins og pabbarnir eru oft hjá Ozu. Iðulega eru það líka draumar hinna gömlu feðra sem kollvarpast og þeir neyðast til að horfa í augu við veruleika sem þeir hafa takmarkað boðvald yfir.
Fyrstu myndarammar myndarinnar vita á gott; þeir eru sláandi fagrir og táknrænir. Ozu segir sögu sína sannarlega með myndum en ekki með því að elta leikarana með myndavélinni. Hún er meira og minna kyrrstæð og við horfum á leikarana sitja saman, standa hvor sínum megin við götuna, ganga hvor í átt til annars þannig að við sjáum annan að aftan og stærri en hinn að framan og smærri. Eðli japansks húsnæðis veldur því að við erum stöðugt að horfa á fólk innrammað í húsnæði með gluggum, skilrúmum og viðarklæðningu. Það eru nokkur átök í litasamsetningunni og rauði liturinn iðulega einhverstaðar á ferð enda mun Ozu þekktur fyrir að nota hann til að brjóta upp ráðandi litina, líkt og sjá má að ofan og neðan.
Á endanum reynast rangfeðrunin og blekkingarleikirnir í myndinni engu sérstöku máli skipti heldur er höfuðáherslan á niðurbældar en sterkar tilfinningar persónanna og einkum vonir og væntingar sem verða fyrir talsverðum ágangi og draga ekki alltaf fram það besta í fólki. Hnignun kabukileiklistarinnar eftir síðari heimsstyrjöldina myndar baksviðið og helst í hendur við hnignun hins aldraða og eftirsjárfulla Komajuro (leikarinn er 56 ára eins og ég) sem hefur ekki lengur stjórn á lífi sínu og alls ekki á ungviðinu. Þeim Sumiko sinnast í rigningunni sem verður nánast aðalpersóna senunnar (sjá að ofan) en ná síðan að lokum saman með aðstoð sígarettunnar. Fólk reykir ósköpin öll í þessari mynd eins og það gerði sjálfsagt á Showa-tímabilinu og það nýtir Ozu sér á meistaralegan hátt.
Ukigusa er mynd sem áhorfandinn má ekki missa af sekúndu af, hvert andartak er dýrmætt þó að myndin sé tveir tímar í hægum og rólegum takti. Ozu breytir fyrri harmleik sínum viljandi í mynd sem er eins og lífið sjálft, ekki nístandi harmleikur heldur mun vandmeðfarnari og kannski raunsannari tregi sem er samofinn við mannleg örlög. Fegurð myndarinnar dregur þann trega skýrar fram; hann er almennur fremur en einstakur. Komajuro ferst ekki í lokin; aðeins vonir hans og þrár.
