Sjö tegundir ljótleika

Jólin 1986 sýndi Háskólabíó kvikmyndina Nafn rósarinnar og kannski hafði hún (ásamt Excalibur) áhrif á miðaldanám mitt nokkrum árum síðar. Að sjálfsögðu vissi maður samt allt fyrir um margrómaða metsölubók miðaldafræðingsins (hafði sennilega lesið um Eco og Il nomme della rosa í Newsweek sem var fyrsti fjölmiðillinn sem ég gerðist áskrifandi að) þó að ég ætti sjálfa bókina enn ólesna. Mig minnir að mér hafi líkað myndin sæmilega þó að hún sé vissulega fordómasinfonía útbíuð í fitufóbíu, hómófóbíu, fötlunarfóbíu og fleiru sem ég hef öfugt við marga minnislausa aldrei verið hlynntur. Núna 40 árum síðar eiga eflaust fleiri en ég erfitt með að samþykkja hinn pervertíska kvenlega aðstoðarbókavörð Berengar (skrímslisvædd túlkun á persónunni úr bókinni) og við fötlunarfræðiáhugamenn eigum jafn erfitt með hina ógeðfelldu elli og táknræna blindu Jorge gamla svo að ekki sé minnst á staðalmyndalega framsetningu á spænska rannsóknarréttinum eða frekar einfeldingsleg farsæl endalok sem eru alls ekki sótt í skáldsögu Umberto Eco heldur frekar í verk eftir Ungfrú Prism Oscars Wilde (sem sagði: „The good ended happily, and the bad unhappily; that is what Fiction means“). Jean-Jacques Annaud var sannarlega á Hrafnslínunni þegar kom að ljótleika fortíðarinnar en ég hef í tímans rás öðlast nokkurn smekk fyrir henni. Þrátt fyrir allt sem ég nefndi finnst mér myndin sem sagt góð og raunar enn betri en mér fannst á sínum tíma; við endurfundi í sumar reyndust hinar skörpu andstæður myndarinnar kostur fremur en galli. Þó að kvikmyndin einfaldi allt efni hinnar flóknu skáldsögu Eco stendur hún ágæta vel fyrir sínu. Nógu vel til að hafa greypst mér í minni.

Eitt af því sem Annaud reyndist trúr bókinni í er hið samevrópska leikaraval. Persónur og leikendur í klaustrinu eru Spánverjar, Ítalir, Frakkar, Rússar og Þjóðverjar enda fékk myndin fjölmörg evrópsk kvikmyndaverðlaun og leikararnir eru allir góðir innan síns ramma. Þetta var enn fremur kvikmyndin sem kynnti okkur fyrir gamla og gráskeggjaða Sean Connery (sem líktist afa mínum svolítið) og markaði endurkomu hans á stjörnuhimininn eftir tíu ára lægð. Eco skapaði Vilhjálm af Baskerville úr heimspekingunum Vilhjálmi af Ockham og Roger Bacon en var auk heldur augljóslega undir talsverðum áhrifum frá Sherlock Holmes (evrópskir gáfumenn 20. aldar fíluðu flestir reyfara líka) líkt og vísunin í Baskerville-hundinn ber vitni. Að sögn leist honum illa á að bæta 007 við alla þessa vísanaorgíu en Connery sannaði sig í hlutverkinu. Það er kannski ekki óvænt að í kvikmyndinni sé lögð ívið meiri áhersla á hybris-minnið en í bókinni og táknfræðin hverfi meira og minna. Hinn 16 ára og óþekkti Christian Slater var líka eftirminnilegur í hlutverki Adso af Melk á sínum tíma og þrátt fyrir fjörutíu ára glæstan feril hans síðan finnst mér þetta samt vera hátindur hans sem leikara; það fór honum vel að vera táningur. Eiginlega finnst mér samband Adso og meistara hans það besta við myndina 40 árum eftir að ég sá hana fyrst og það er ekki síst vegna þess hve þeim Connery og Slater tókst að gera persónurnar að sínum. Hinn stórkostlegi Michel Lonsdale fær líka úr talsverðu að moða í frekar óræðu hlutverki ábótans og er betri í hvert sinn sem maður sér myndina. Næst á eftir Degi sjakalans er þetta kannski hans besta hlutverk (að minnsta kosti betra en Hugo Drax). Vísindamaðurinn Severinus (skyldur munkinum Cadfael) er líka óvænt og jákvæð persóna og það má lengi velta fyrir sér trúvillingnum Remigio og bókaverðinum Malachia.

Hinn frábæri leikari F. Murray Abraham gerði vitaskuld sitt besta í klisjukenndu hlutverki rannsóknardómarans Bernardo Gui en miðaldafræðingum er að vonum illa við þessa dólgslegu Braveheart-væðingu klerks sem var til í alvörunni og dó á sóttarsæng en stundum finnst manni gagnkynhneigðir kvikmyndagerðarmenn fá mikið út úr því að bókstaflega serða illmenni sín með oddum þannig að í þessari gerð er Gui stjaksettur eins og Sarúman og önnur Hollywoodmyndaillmenni (í raunveruleikanum eru það saklausir drengir sem fá þau örlög). Stelpan sem er eina kvenhlutverkið (þetta er sem sagt það sem sumiir ónefndir karlkyns evrópskir leikstjórar 20. aldar kölluðu tveggja bobbinga mynd) fær mun meira vægi í mynd en í sögu fannst mér fremur leiðinleg á sínum tíma og finnst enn; sennilega var ég strax á 17. ári orðinn andvígur illa skrifuðum kvenhlutverkum sem hafa það eitt gildi að láta karlpeninginn rísa hold (og raunar fá Slater eftirminnilega úr fötunum). Réttarhalda- og pyntingaatriðin eru samt styttri en mig minnti en þreytandi dæmigerð fyrir ímynd kaþólsku miðaldakirkjunnar í nútímanum og að sjálfsögðu er gefið til kynna að prestar og aðrir vígðir menn séu flestir ef ekki allir flestir pervertar. Það var sennilega með þessari mynd sem Fransiskanamunkar urðu á ný menningarhetjur og sér ekki fyrir endann á því.

Það sem myndin hefur sér einkum til ágætis er hin ótrúlega sviðsmynd, klaustrið sem sannarlega var Titanic ársins 1986 og ekki síst bókasafnið sem heldur furðu vel öllum táknrænu merkingunum úr sögunni sjálfri þó að stundum detti kvikmyndin hálfa leið ofan í hinn hnyttna Indiana Jones eða hinn óhnyttna Dan Brown. Ég var líka búinn að gleyma hve áhrifarík tónlist James Horner er í ýmsum bestu atriðum kvikmyndarinnar. Ófríðu aukapersónurnar eru líka furðu sterkar 40 árum síðar, ekki síst Ron Perlman í gervi hræðilega kroppinbaksins Salvatore en líka þeir Jorge hinn blindi, Ubertino frá Casale, Remigio, Malachia, jafnvel hinn rauðklæddi Bertrand kardínáli (sjá að neðan) sem segir fátt en „skítlúkkar“, eins og krakkarnir segðu. Annaud vissi auðvitað að kvikmyndalistin hófst í þögn og jafnvel eftir að persónurnar fóru að tala er það samt mikilvægast sem fólk sér. Það er nóg að sjá í hans gerð af Nafni rósarinnar — hinn táknræni titill sögunnar er raunar óskýrður og óskiljanlegur í myndinni jafnvel þó að hinn aldraði Adso (nú sögumaður) flytji lokaorð kaflans um nafn stúlkunnar aftast sem niðurstöðu hennar.

Nokkrum árum síðar las ég Eco sjálfan, þá um tvítugt og varð afar hrifinn af þýðingu Thors Vilhjálmssonar enda hentaði orðkynngi þess snillings þessum fjölskrúðugra texta prýðisvel. Enn síðar sá ég sjónvarpsþáttaröð með John Turturro, Rupert Everett og Damian Hardung. Þetta var afar vel gerður þáttur og mun trúrri bókinni þótt Damian væri greinilega valinn í hlutverkið til að minna okkur á Christian Slater. Samt er það hin gróteska, fordómafulla og iðulega banala gerð myndasmiðsins Annaud sem lifir góðu lifi í minningunni.