Þú ert vandamálið

Seinfeld-handritshöfundurinn Larry David (f. 1947) reikar um Los Angeles og lendir í stöðugum árekstrum, einatt vegna einþykkju sinnar og hömluleysis. Þetta er nokkurn veginn sama flétta og í danska þættinum Klovn sem ég var í fyrstu fullur efasemda um en að lokum lærði að meta; upp koma aðstæður jafn vandræðalegar og þar eða í The Office en Curb Your Enthusiasm varð til á undan (1999–2000), er þannig með eldri vandræðagangsgamansyrpum. Ég sá þó aldrei einn einasta þátt fyrr en í sumar þegar frændur mínir kynntu mig fyrir þessu efni og ég stenst aldrei geðilla gyðingahúmorinn sem er ívið fágaðri en önnur fyndni. Larry er miðaldra (raunar yngri en ég núna í fyrstu syrpunni) andhetja sem engum er ætlað að dást að, ekki fremur en Frank í Klovn. Hann er þó ekkert stórkostlega óþolandi, fremur eins og við öll á vondum degi þegar heimurinn virðist vera í samsæri gegn okkur. Iðulega er það sem hann lendir í eitthvað sem við gætum öll lent í en í önnur skipti er það sérstök einþykkja hans sem veldur vandræðunum.

Það nýja við þáttinn á sínum tíma er nákvæm greining á tiltölulega algengum aðstæðum sem geta skapast í dagsins önn og eru í senn harmrænar og skondnar. Þó að ég sé ekki þrasari eins og David hef ég líka fundið fyrir beiskju þegar ég lendi í röð fyrir aftan fólk sem er staðráðið í að eyða deginum í að panta eða að móðga fólk hægri vinstri með einhverju sem var ekki illa meint. Samfélag hraða og spennu kallar á eilíft span og að fólk verði viðutan og „missi auga á boltanum“ eins og það heitir á íþróttamáli. Larry er stöðugt að skottast og erindast í þáttunum og þó að hann eigi til að vera sjarmerandi er ekkert í fari hans sem fær fólk til að vilja hjálpa honum sérstaklega. Árekstur sjálfs og samfélags sem stafar af því að engum finnst vellíðan þín mikilvæg nema þér sjálfum er í raun tilvistarvandi og uppspretta húmorsins er að Larry David hefur ólíkt flestum áhorfendum (eða a.m.k. þeim sem eru færir um að hlæja að þáttunum) mistekist að brynja sig gegn þessu á langri ævi.

Hin mikilvæga vitsmunalega forsenda hrakninga David er þessi en í sjálfu sér fær þetta eitt ekki áhorfandann til að kútveltast af hlátri heldur hefðbundnar farsafléttur þegar allar tilviljanir raðast upp vitlaust og örlaganornirnar elta Larry á röndum. Stundum lýkur þáttunum á atburðarás sem nálgast lokaatriði Benny Hill þáttar með fyndinni hröðun og saxófónlaginu sem kemur öllum í gott skap. Benny var auðvitað á sinn hátt snillingur að finna þessa einföldu leið til að geta síendurtekið fengið alla til að hlæja á nákvæmlega sama hátt (lægsta mögulega samnefnarann, gæti maður sagt) og Larry David skilur gildi þess. Hinn vitsmunalegi hljómbotn gerir þáttinn skondinn en farsakennda þróunin upp að augnablikinu þar sem öll stjórn á atburðarásinni er rokin í veður og vind gerir hann drepfyndinn.

Eftir talsvert áhorf finnst mér þættirnir boða þá sýn að fólk sé ekkert sérstaklega gott og því sé engan veginn treystandi. Larry stendur einn og er yfirleitt ekki hjálpað enda of hávaxinn, miðaldra og lítt aðlaðandi til þess. Við sem höfum iðulega fengið sting í hjartað þegar fjölmiðill breiðir út það fagnaðarerindi að sem betur fer hafi enginn nema einhleypir karlmenn látist í voveiflegu slysi skiljum sálarangist hans. Án Camus og Sartre væri Larry David sennilega ekki mögulegur; í hans heimi kemur Guð aldrei út úr vélinni og niðurstaða hvers þáttar er yfirleitt beiskja eftir uppfuðraðar góðar fyrirætlanir.

Með hjálp gervigreindarinnar sá ég á netinu að ég mun hafa séð fjóra af tíu viðurkenndustu þáttunum og þeir eru einmitt þessu marki brenndir en skera sig hugsanlega úr að því leyti að það er ívið meira undir en jafnan, jafnvel líf og dauði eða stríðið í Austurlöndum nær. Svo að ég alhæfi um þjóðir (sem ekki er þó lengur í tísku) hefur mér þótt eitt einkenni gyðingahúmorsins að gamansemin dregur aldrei á nokkurn hátt úr alvörunni. Enginn hlátur yfirgnæfir þá staðreynd að líf mannsins er í grundvallaratriðum hryggilegt og eina von hans felst í að sætta sig við það. Vandræðagangshúmor lifir kannski á einmitt þessu — að finna spaugsamar hliðar á hræðilegum andartökum lífsins og brosa þrátt fyrir allt í gegnum tárin.