Hræðileg mynd og frábær
Sumir segja að sovéska kvikmyndin Komið og sjáið (1985) í leikstjórn Elem Klimov (1933–2003) sé ein besta stríðsmynd allra tíma. Þó vildi Hollywood ekki tilnefna hana til óskarsverðlauna sem segir margt um þann söfnuð. Um daginn sá ég loksins þessa mynd og veit ekki hvort ég mun horfa á hana aftur því að ásamt hinni japönsku Gröf eldflugnanna (1988) er þetta einhver erfiðasta kvikmynd sem ég hef séð en um leið ótrúlega ágeng, skáldleg og – því miður — raunsönn enda byggð á endurminningum Ales Adamovich (1927–1994) sem tók barnungur þátt í seinni heimsstyrjöldinni og eins og fram kemur í myndinni brenndu nasistar þá 628 hvítrússnesk þorp ásamt öllum íbúum eins og sýnt er í myndinni. Það er enginn hægðarleikur að miðla slíkum óhugnað í listaverki, ekki síst jafn rækilega þekktu efni og heimsstyrjöldinni síðari. Einstaka listamanni hefur þó tekist að gera það þannig að klisjur eru fjarri og Elem Klimov er einn þeirra.
Það er hinn ungi leikari Alexei Kravchenko sem heldur uppi myndinni í hlutverki hins bernska hermanns Flyora sem er að reyna að fóta sig við fáránlegar og hræðilegar aðstæður sem hann ræður engan veginn við. Hann er fádæma aumlegur og ráðvilltur en um leið svipsterkur og við fylgjum honum um allar stríðshörmungarnar þar sem allt er drepið í kringum hann, jafnt skepnur og menn. Augljóslega hefur þessi kvikmynd haft mikil áhrif á yngri stríðsmyndir eins og 1917 og ekki síst löngu tökurnar sem Rússar hafa lengi sérhæft sig í. Öðru hvoru rekst Flyora á manneskjur sem honum geðjast vel að en þær týna tölunni hratt og eftir langa mæðu þarf hann að horfa upp á ummerki fjöldamorðs í eigin þorpi sem hann neitar að taka gilt og æðir þess í stað ofan í kviksyndi.
Nógu hræðilegur var fyrri hluti myndarinnar þegar nasistarnir voka yfir en siðan færast voðaverk þeirra nær Flyora sjálfum og verða eins og hálfgert karneval og þá hlýtur maginn að hringsnúast í flestum. Einhvern veginn tekst Flyora að lifa af fjöldamorð í þorpinu Perekhody, bæði vegna hundaheppni og reynslu. Þjóðverjarnir eru skömmu síðar sjálfir drepnir af rússneskum „partísönum“ undir stjórn hins ábúðarmikla Kosakh en þá er Flyora orðinn nánast eins og draugur eftir alla sína lífsreynslu. Að lokum slæst hann í för með þessum partísönum enda eina vörnin að elta hópinn og ekkert skjól fyrir hina vopnlausu í þessum ófögnuði.
Lokaatriði myndarinnar er einstaklega áhrifaríkt en þá skynjar Flyora gang sögunnar þannig að með hverju skoti á fljótandi mynd af Hitler færist sagan afturábak uns komið er að bernsku foringjans en að lokum hikar hann við að skjóta barnið Adolf. Það er ekki boðskapur Klimov að allir menn verði að skepnum í slíkum hildarleik. Fólskulegar kenningar nasista um eigin yfirburði eru orsakavaldur þessa stríðs og fórnarlömbin voru æði mörg en ekki síst í Hvíta-Rússlandi.
