Herskár múmíuunnandi

Í fjarlægri fortíð tók ég þátt í að reka pólitískt vefrit með menningarlegu ívafi sem einhver man kannski eftir og meðal annars var þar dálkurinn „Merkir Svíar“ sem naut hylli hjá Svíavinum. Þrátt fyrir mikinn áhuga á sænskri menningu ætla ég ekki að endurlífga þann dálk en hef þó verið að velta fyrir mér ýmsum merkum Svíum þessi misserin og þar á meðal er hinn frægi herkonungur Karl 12. sem ég kynntist fyrst í einni bók Astrid Lindgren um Línu langsokk og var brandarinn þá að Lína varð mjög mædd þegar hún frétti að Karl 12. væri látinn en eins og við öll vitum lést kóngurinn kunni svo snemma sem árið 1718. Kannski var það Línu að þakka að ég fékk síðar mikinn áhuga á að lesa veraldarsögu hins sænska Carls Grimberg (1875-1941) í 16 bindum sem til var á bernskuheimili mínu en síðar eignuðumst við bræður framhald þessarar bókar sem hinn nýlátni Erling Bjøl (1918-2023) sá um. Sá galli var á gjöf Njarðar að við kunnum ekki dönsku í fyrstu en sagan var á því ágæta máli og neyddumst því til að láta myndir og fyrirsagnir nægja en ekki fór framhjá okkur að í 11. bindi voru Peter den store og Karl den 12. mikilvægar persónur og við reyndum að ímynda okkur hvernig átök þeirra hefðu gengið fyrir sig.

Af myndum í þessari ágætu veraldarsögu (sem ég á enn og líka Veraldarsögu Fjölva en bróðir minn hreppti 21 bindis dönsku veraldarsöguna sem við vorum sennilega einu íslensku áskrifendurnir yngri en 18 ára að á sínum tíma) mátti ráða að Karl 12. hefði fallið í átökum við rússneska björninn og þar var gamalt málverk af líkferð hans eftir orustuna við Poltava (sjá að neðan). Fleira vissum við líklega ekki um Karl 12. annað en að hann hafði aldrei gifst heldur var einn af þessum þekktu 18. aldar herkonungum (eins og Friðrik mikli) sem aldrei var við kvenmann kenndur. Augljóslega æpandi öfugur en enn eru þó sagnfræðingar að rembast við að afneita því. Á sínum tíma voru margir hissa yfir hversu margir þrælöfugir konungar og keisarar voru miðað við aðrar stéttir en ætli svarið blasi ekki við núna: þeir höfðu smávegis frelsi en aðrir ekkert. Þess vegna er Karl 12. alls ekki eini æpandi öfugi Svíakonungurinn heldur má líka nefna Kristinu, Gústav 3. og Gústav 5. sem nýlega var gerður um sjónvarpsþáttur með íslensk-sænska leikaranum Sverri Guðnasyni (hann lék ekki kóngsa heldur furðufuglinn Haijby sem Gústav gamli hélt við). Karl 12. var líka frægur fyrir gáfur eins og ýmsir fleiri upplýsingarkóngar og lærði m.a. latínu, þýsku og frönsku í barnæsku. Hvort hann kunni sænsku fylgir ekki sögunni. Hann hafði líka óvenju mikinn áhuga á stærðfræði og guðfræði.

Fyrir utan tungumálaþekkinguna var Karl 12. hugfanginn af múmíum. Á þessum tíma voru sænskum gorgeir lítil takmörk sett og fræg er sú kenning Olof Rudbeck að Svíþjóð væri hið horfna Atlantis sem þótti afar sannfærandi í Svíþjóð 17. aldar. Ein kenning Rudbecks var að hinir fornu Svíar í Atlantis hefðu fært Egyptum mestalla sína siðmenningu en sáralítil ferðalög voru til Egyptalands um 1700. Karl 12. ákvað hins vegar að senda þangað prestinn og fræðimanninn Michael Eneman (1676-1714) sem tengdist Rudbeck fjölskylduböndum að skoða Keopspíramídann. Eneman fékk að fara inn í píramídann og skrifaði um þetta skýrslu handa kóngsa sem varð svo kátur að hann skipaði Eneman prófessor án þess að sá síðarnefndi þyrfti að sækjast eftir því. Er þetta mjög til fyrirmyndar og mega allir heimsins kóngar sem vilja skipa mig prófessor í sínu landi hafa þetta í huga. Eneman hafði hins vegar smitast af berklum á ferðalögum sínum og dó hálfum mánuði eftir að hann hlaut prófessorsnafnbótina — og slapp því hundheppinn við alla kennslu! Gifti sig raunar líka áður, Catharinu sonardóttur áðurnefnds Rudbecks.

Ég hef hitt Svía sem hafa frekar lítið álit á Karl 12. og hermennskudraumum hans sem kostuðu víst ófáa Svía lífið, m.a. hann sjálfan að lokum. Hann féll 36 ára gamall við Poltava 30. nóvember 1718 og að ofan má sjá frægt málverk eftir Gustav Cederström (1845–1933) af líkfylgd hans. Lítill áhugi var á að halda herferðum áfram og síðan þá hafa Svíar oftast verið friðsöm þjóð sem trúir á samninga fremur en hernaðarbelging. Vonandi bera þeir gæfu til að feta þá braut að nýju í framtíðinni.