17. aldar fuckboi fer til helvítis
Eins og fram kom í óperuhlaðvarpi mínu og Gunnlaugs Bjarnasonar í febrúar sá ég sýningu Pier Luigi Pizzi (f. 1930) á Don Giovanni (sem mun hafa birst á diski árið 2014) tvisvar til að undirbúa þátt okkar um snjalla óperu Mozarts um hinn alræmda „fuckboi“ Don Juan sem birtist fyrst í spænska leikritinu El burlador de Sevilla y convidado de piedrasem kom fyrst út á prenti árið 1630. Þar eru öll helstu atriði sögunnar sem hefur í tímans rás heillað marga fremstu hugsuði seinni alda, m.a. Kierkegaard og Flaubert. Ég gæti talað lengi um sjálfa óperuna eða Don Juan yfirleitt en sýning Pizzi er umræðuverð líka. Hún er það sem Sveinn Skorri heitinn hefði kallað „kynósa“ sem er óneitanlega viðeigandi í ljósi umfjöllunarefnisins sem varð mér sjálfum yrkisefni í skáldsögunni Prestsetrinu fyrir nokkrum árum, líkt og Da Ponte og tónskáldið stórkostlega notaði ég helsta form samtímans til að segja svipaða sögu.
Eitt af því sem einkennir Don Giovanni er að þar eru fjögur hlutverk fyrir baritóna og bassa og þrjú fyrir sóprana, öll bitastæð, en aðeins eitt fyrir tenór. Þau sem sungu í ítölsku sýningunni eru flest ung og glæsileg líkt og í samsvarandi æskufólksþáttum í sjónvarpi. Þau byrja líka að fækka fötum snemma og í miðdepli sviðsins er rúm sem verður vettvangur fjölbreyttra innilegra samskipta kynjanna. Undir lok verksins er síðan hinn iðrunarlausi „fuckboi“ rifinn til helvítis af allsnöktum djöflum (sjá að ofan) sem er ekki hversdagslegt í óperuhúsum heimsins. Þetta er allt fremur hræðilegt en þó hefur óperan verið skilgreind sem dramma giacoso eða opera buffa, þ.e. gamanleikur fremur en harmleikur. Vissulega er hún bráðhnyttin á köflum og full af hefðbundnum frásagnarminnum úr gamanleikjum, t.d. grímum, dulargervum og misskilningi. En kannski er hún aðallega ekki harmleikur vegna þess að slíkir fjalla um góða menn og það er Don Giovanni ekki.
Öfugt við ýmsa aðra flagara sögunnar er Don Giovanni eiginlega skilgreindur sem nauðgari í sögunni lítt skárri en rohypnol-fyrirmyndarfaðirinn. Hann tælir konur, lýgur að þeim, svikur þær og liggur þær óviljugar. Hann hefur skilið eftir sig fimm fórnarlömb sem elta hann á röndum og eru þeir hefnendur ögn kómískir í sýningunni en þegar sá seinasti birtist, stytta aðalsmannsins sem Don Giovanni drap, tekur alvaran völdin og áhorfendur fá að horfast í augu við afleiðingar hinnar iðrunarlausu illsku hins alræmda flagara. Don Giovanni er sem sagt ekki falleg ástarsaga heldur saga glæpamanns sem fær verðskuldaða refsingu og kannski. mest fyrir að neita að horfast í augu við eigin gerðir og beita goðsögum um kvennamenn til að „gaslýsa“ fólk (ég hef reynt að koma orðinu skollaleikur á kreik um sama fyrirbæri en má mín lítils gagnvart enskum menningaráhrifum) og gabba sig frá ábyrgð.
Hinn frægi ástardúett „Là ci darem la mano“sem ég man svo vel eftir úr Gestaboði Babettu og mér hefur alltaf fundist vera eitthvert Mozartlegasta söngnúmer allra tíma er þannig ekki ástardúett heldur söngur glæpamanns og fórnarlambs. Þetta er hins vegar klætt í gamansaman búning og Don Giovanni hegðar sér vitaskuld sem bragarefur uns hann fær heimsókn frá styttunni, kynnist ískaldri reiði og dómhörku hennar og kemst ekki lengur undan örlögum sínum sem eru sannarlega verri en dauðinn. Iðrun hefði hjálpað en hroki yfirstéttarflagarans leyfir hann ekki og hans býður vist í neðra.
