Bókmenntamaðurinn

Nýlega var ég spurður um íslenskt hugtak sem samsvaraði „man of letters“ og ég hlaut að viðurkenna að íslenska á ekkert slíkt hugtak. Daginn eftir frétti ég andlát skoska bókmenntamannsins Allan Massie (1938–2026) sem ég var næstum búinn að gleyma og sá á netinu að hann er einn fárra rithöfunda sem lítur út nákvæmlega eins og maður á von á. Ég kynntist Massie þegar ég bjó á Nordisk kollegium einhvern tímann milli 1998 og 2011 og fyrri leigjandi hafði skilið eftir tvær bækur hans, skáldsögur um Rómarkeisarana Ágústus og Tíberíus þar sem þeir hafa sjálfir orðið. Ég las þær báðar mér til ánægju, fannst Tíberíusarsagan ívið betri en skildi þær eftir fyrir næsta mann.

Gervisjálfsævisaga frægra manna er áhugavert form og Rómarkeisarar vinsælt viðfangsefni. Margaret Yourcenar samdi slíka skáldsögu um Hadrian keisara sem ég hef lesið. Einnig hef ég lesið tvær skáldsögur Roberts Graves um Claudius keisara sem urðu að frægum sjónvarpsmyndaflokki með Derek Jacobi, og svo er það saga Gore Vidal um Júlíanus guðníðing. Ég fékk einmitt talsvert dálæti á Gore Vidal í minni fyrstu Danmerkurreisu þegar ég las hvalkynjað ritgerðasafn hans og auðvitað þarf ég að ræða hann nánar á þessari síðu fljótlega. Í kjölfarið keypti ég líka bækur hans um Lincoln og fleiri stórmenni. Vidal notar Lincoln ekki sem sögumann en hins vegar Júlíanus og það er vitaskuld kjarni formsins.

Ég get ekki neitað því að allur þessi lestur hlýtur að hafa haft áhrif á skáldsögu mína Glæsi sem m.a. má lesa um hér. Glæsir er sögumaður bókarinnar og sjónarhornið algerlega hans. Líklega gekk ég aðeins lengra en flestir þessara höfunda í notkun óáreiðanlega sögumannsins þó að mér skiljist að Massie hafi haldið áfram með Rómarsögur og noti slíka persónu í sögu sinni sem kennd er við Antoníus (þann sem Richard Burton lék forðum). Massie var algert Rómverjafrík líkt og margir góðir menn. Skáldsögur hans um menn og málefni fyrstu aldanna fyrir og eftir Krist eru a.m.k. sex og hann sendi líka frá sér alþýðlegt fræðirit sem hét The Caesars sem ég hef ekki lesið en við blasir hvert viðfangsefnið er.

Massie var ekki tilraunahöfundur eins og t.d. Alasdair Gray en bók hans Surviving (2009) er þó að sögn nýstárleg í formi og gerist einmitt í Róm en ekki á dögum keisaranna heldur æskuárum Massie sjálfs. Umfjöllunarefnið mun vera hópur ungra enskra alka sem býr á Ítalíu og á í áköfum tengslum innbyrðis; það hljómar vel. En svo að ég nái aldrei þessu vant hringtengingu á þessari síðu var Massie heitinn mjög alhliða bókmenntamaður sem skrifaði bæði skáldsögur og fræðibækur, var iðinn bókmenntagagnrýnandi og pistlahöfundur og hafði sig mjög í frammi í dægurmálaumræðu. Í stuttu máli: „man of letters“ eins og þeir gerast helstir.